IEŚW, ul. Niecała 5, 20-080 Lublin, tel. +48 81 532 2907, iesw@iesw.lublin.pl

Działalność naukowa IEŚW

Kierunki działalności

Głównymi kierunkami działalności Instytutu są:

Programy badawcze

  1. „Dzieje Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy” w nowym ujęciu historiograficznym (projekt naukowo-wydawniczy).

    Pomysł opracowania syntez dziejów Litwy, Białorusi, Ukrainy i Polski jest jedną z inicjatyw podjętych przez Federację Instytutów Europy Środkowo-Wschodniej. Głównym założeniem tego przedsięwzięcia było wspólne opracowanie w międzynarodowym zespole redakcyjnym, po raz pierwszy w historii, dziejów wymienionych krajów od ich początków do czasów najnowszych. Powstałe wielotomowe dzieło w znacznie większym niż dotychczas stopniu miało uwzględnić odmienny punkt widzenia sąsiadów na wiele ważnych i trudnych kwestii dotyczących historii. Dzięki temu syntezy dziejów czterech krajów, w ocenie pomysłodawców tego przedsięwzięcia, mogą przyczynić się do szerszej edukacji, respektującej zasady tolerancji i wzajemnego zrozumienia, a w efekcie także do ograniczania napięć pomiędzy narodami. Prace badawcze w ramach projektu możliwe były dzięki pomocy finansowej National Endowment for Democracy (Washington), UNESCO, KBN, Fundacji im. Tadeusza i Zofii Romerów.

    Do końca 2000 roku ukazały się w ramach serii: dwa tomy Historii Ukrainy (Natalia Jakowenko, Jarosław Hrycak) oraz trzy tomy Historii Polski (Jerzy Kłoczowski, Andrzej Kamiński, Hanna Dylągowa). Przygotowywana jest także polska edycja Historii Białorusi i Historii Litwy. Dotychczas wydane publikacje ukazały się dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Lanckorońskich, KBN, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Fundacji im. S. Batorego oraz Kasy im. J. Mianowskiego - Fundacji Popierania Nauki.

    Efekty pracy redakcyjnej zostały już dostrzeżone na forum międzynarodowym. W 1997 roku powołano wspólną komisję UNESCO i Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych (CISH), w celu inicjowania regionalnych badań historycznych, której przewodniczącym został prof. Jerzy Kłoczowski. Powstanie i działalność komisji było w znacznej mierze związane z wykorzystaniem doświadczeń lubelskiego zespołu. Komisja zorganizowała międzynarodowe konferencje, m.in. w Lublinie-Dąbrowicy, Bamako (Mali) oraz prezentowała swoje prace na Światowym Kongresie Historyków w Oslo.

  2. „Historia Europy Środkowo-Wschodniej” (projekt naukowo-wydawniczy).

    Celem tego wieloletniego projektu było przygotowanie i opublikowanie przez międzynarodowy zespół historyków syntezy dziejów tej części Europy, od początku ludów słowiańskich po dzień dzisiejszy. Owocem wspólnej pracy jest dwutomowa Historia Europy Środkowo-Wschodniej pod redakcją prof. Jerzego Kłoczowskiego, wydana przez Instytut Europy Środkowo-Wschodniej w roku 2000. Synteza ukaże się niebawem także w języku francuskim w ramach prestiżowej serii „Nouvelle Clio" wydawanej przez Presses Universitaires de France. Publikacją syntezy w języku francuskim pragniemy przybliżyć opracowaną koncepcję dziejów regionu Europy Środkowo-Wschodniej środowiskom naukowym i opiniotwórczym zachodniej Europy.

    Przygotowana praca przedstawia w nowym ujęciu badawczym całość dziejów regionu (m.in. obejmującym obszary Litwy, Białorusi i Ukrainy), podkreślając najważniejsze procesy społeczne, gospodarcze i kulturowe, które ukształtowały oblicze Europy Środkowo-Wschodniej na przestrzeni dziejów. Region Europy Środkowo-Wschodniej, będący swego rodzaju pomostem i pograniczem wielkich kultur Zachodu i Wschodu, jawi się w świetle tej pracy jako miejsce przenikania się i współistnienia wielu tradycji i wpływów na stosunkowo małym geograficznie obszarze. Autorzy przedstawiają w swych opracowaniach szeroką panoramę dziejów politycznych, społecznych, religijnych, kulturowych i gospodarczych naszej części kontynentu. Wśród autorów publikacji znajdują się wybitni historycy: Henryk Samsonowicz, Jerzy Kłoczowski, Daniel Beauvois, Marie-Elizabeth Ducreux, Piotr Wandycz, Natalia Aleksiun. Wydanie książki stało się możliwe dzięki pomocy finansowej Fundacji Lanckorońskich, KBN oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Prezes Narodowego Banku Polskiego - Hannie Gronkiewicz-Waltz oraz Kasie im. J. Mianowskiego - Fundacji Popierania Nauki.

    Wydanie Historii Europy Środkowo-Wschodniej było częścią toczącej się od kilku lat dyskusji wokół stanu historiografii krajów regionu, prowadzonej we współpracy z czołowymi historykami i ośrodkami badawczymi całego regionu, Niemiec, USA, Rosji, Francji, Izraela i innych krajów. Stan historiografii oraz możliwości dialogu na gruncie badania przeszłości były przedmiotem kilku międzynarodowych sesji zorganizowanych przez Towarzystwo. Owocem tego kierunku badawczego były m.in. konferencje przygotowane wspólnie z Instytutem Herdera (Kazimierz, 1997; tom materiałów pokonferencyjnych ukazał się w roku 2000 jako Doświadczenia przeszłości. Niemcy w Europie Środkowo-Wschodniej w historiografii po 1945 roku) oraz Niemieckim Instytutem Historycznym (Lublin, 1999).

  3. Sytuacja religijno-wyznaniowa w Europie Środkowo-Wschodniej (X-XX wiek).

    Celem tego przedsięwzięcia było prowadzenie porównawczych badań historycznych nad dziejami społeczno-religijnymi na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej od czasów starożytnych aż do obecnej sytuacji religijnej krajów regionu. Badania, uwzględniające najnowsze poglądy oraz tendencje występujące w historiografii, koncentrowały się zwłaszcza na problematyce rozwoju i przemian Kościołów i wspólnot wyznaniowych, problematyce życia religijnego, rozwoju wspólnot zakonnych etc.

    Towarzystwo inicjowało i realizowało wiele prac badawczych dotykających tematycznie omawianej problematyki. Największym przedsięwzięciem w tej mierze było przygotowanie międzynarodowego Kongresu Historii Porównawczej Kościołów (CIHEC) pt. "Chrześcijaństwo w Europie Środkowo-Wschodniej i jego związki ze Wschodem i Zachodem" ,zorganizowanego w roku 1996 w Lublinie. Do końca roku 2000 wydano w językach kongresowych łącznie cztery tomy (w pięciu woluminach) materiałów z kongresu, które stanowią bogaty wkład w badania nad omawianym zagadnieniem.

  4. Aktualna sytuacja społeczno-kulturowa Europy Środkowo-Wschodniej

    Powyższy projekt badawczy koncentrował się wokół czynników kształtujących aktualne oblicze społeczno-kulturowe tej części kontynentu, w tym: zjawisk demograficznych (liczba ludności i jej zmian, mniejszości etnicznych etc.), zjawisk społecznych i politycznych (np. geografii wyborów), wyznaniowych (liczby i organizacji wspólnot religijnych), ekonomicznych, edukacyjnych i ekologicznych. W chwili obecnej dokładne określenie stanu krajów Europy Środkowo-Wschodniej jest istotne dla procesów integracyjnych przebiegających w tej części Europy. W dziedzinie badań nad współczesną sytuacją społeczno-kulturową Europy Środkowo-Wschodniej odczuwalny jest bowiem brak opracowań analitycznych przygotowywanych przez badaczy z tego regionu.

    Wymieniony projekt był realizowany dzięki wsparciu finansowemu UNESCO w ramach przygotowywanej Encyklopedii Europy Środkowo-Wschodniej. Założeniem publikacji było dostarczenie rzetelnej informacji o krajach regionu na podstawie materiałów przygotowanych przez badaczy, którzy z nich pochodzą. Przygotowywana praca zawiera wszechstronny encyklopedyczny opis każdego z krajów regionu, poczynając od geografii, warunków naturalnych, po historię, kulturę i sytuację polityczną, jak również artykuły o charakterze syntetycznym prezentujące zagadnienia dotyczące całego regionu.

  5. Aktualne stosunki międzynarodowe na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej

    Towarzystwo prowadziło obserwację oraz analizę najważniejszych procesów politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej. Szczególną uwagę badawczą koncertowano na rozwoju stosunków Polski i innych krajów europejskich z Ukrainą, które mają podstawowe znaczenie dla stabilizacji tej części Europy i całego kontynentu. Problematyka ta znalazła istotne miejsce w dotychczasowych projektach i organizowanych konferencjach międzynarodowych. Towarzystwo dwukrotnie przygotowało bilateralne konferencje polsko-ukraińskie (Lublin - 1997, Kijów - 1999), odbywające się pod auspicjami premierów rządów Polski i Ukrainy. Zgromadziły one przedstawicieli świata nauki i polityki, środowisk kulturowych, opiniotwórczych, organizacji pozarządowych i samorządów, którzy podejmowali dyskusję na temat aktualnych aspektów i barier we współpracy polsko-ukraińskiej.

    Jednocześnie, w naszych badaniach zwracaliśmy uwagę na miejsce krajów naszego regionu w zmieniającym się układzie europejskim, zwłaszcza w procesie integracji europejskiej. W dotychczasowych pracach o charakterze politologicznym wskazywano na możliwe scenariusze rozwoju sytuacji międzynarodowej, m.in. w perspektywie stosunków pomiędzy Francją, Niemcami, Polską i Ukrainą. Problematyce tej poświęcono dwie międzynarodowe konferencje zorganizowane w Poznaniu (1998) oraz Paryżu (2000).

  6. Postawy psychospołeczne wobec procesów integracji europejskiej.

    Debaty wokół stanu dzisiejszych społeczeństw Europy w chwili dokonujących się zmian są przedmiotem zainteresowania psychologów i socjologów. Tematyka projektu badawczego, realizowanego przez zespół psychologów i socjologów, koncentrowała się nad obrazem społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej, a zwłaszcza nad opisem mentalności mieszkańców krajów regionów Europy, wpływu przemian kulturowych na postawy społeczne, dynamiki stereotypów narodowych i religijnych. Badania - oparte na własnych badaniach ankietowych prowadzonych w krajach regionu - prowadzić miały do naukowego określenia postaw społecznych w krajach Europy Środkowo-Wschodniej wobec procesu integracji z Unią Europejską.

  7. Procesy integracyjne, tradycje tolerancji i kultury pokoju w historii Europy Środkowo-Wschodniej.

    Celem tych badań było prowadzenie naukowej refleksji nad dziejami oraz aktualnym stanem tolerancji i kultury pokoju na obszarze Europy, zwłaszcza w aspekcie tradycji integracyjnych na gruncie wyznaniowym. Zgodnie z tymi założeniami szczególnie porównywano odmienne doświadczenia Europy Zachodniej z krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Dziejowy dorobek tego regionu w procesie kształtowania prawnych i kulturowych ram dialogu wyznaniowego jest bardzo znaczący i wyróżniający się na tle sytuacji religijnej całej Europy. W polu zainteresowania badawczego znajdowała się zwłaszcza Rzeczpospolita Obojga (Wielu) Narodów, z jej tradycjami dialogu wyznaniowego i etnicznego (m.in. znaczenie unii lubelskiej).

    Wskazując na te tradycje historyczne, jednocześnie pracowano nad określeniem obecnego oblicza tolerancji w kontekście dynamicznych przewartościowań i zmian zachodzących od kilku lat w społeczeństwach Europy Środkowo-Wschodniej. Podsumowaniem projektu - współfinansowanego przez Radę Europy, Komisję Europejską, UNESCO i KBN - była międzynarodowa sesja (Lublin, 1995) oraz książka Tożsamość odmienność, tolerancja a kultura pokoju (Lublin 1999).

  8. Mniejszości narodowe i religijne w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej.

    W ciągu kilku lat w toku wielodyscyplinarnych badań możliwe było stworzenie oblicza mniejszości narodowych oraz religijnych, ich roli w społeczeństwach Europy Środkowo-Wschodniej, zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Istotnymi efektami badań są m.in. liczne opracowania historyczne i kartograficzne, prace nad zagadnieniami tożsamości narodowej i religijnej, kierunków polityki narodowościowej, unormowań dotyczących ochrony praw mniejszości narodowych, kierunków dialogu ekumenicznego etc. Towarzystwo zorganizowało kilka znaczących sympozjów poświęconych tym zagadnieniom oraz wydało drukiem łącznie kilkanaście tomów materiałów konferencyjnych.

  9. Atlas historii społeczno-religijnej Europy Środkowo-Wschodniej (opracowywany wspólnie z Instytutem Geografii Historycznej Kościoła w Polsce KUL).

    Założeniem projektu było przygotowanie we współpracy międzynarodowej kilkutomowej publikacji, prezentującej całość przemian społecznych i religijnych zachodzących na tym obszarze od starożytności chrześcijańskiej aż po dzień dzisiejszy. W zasięgu zainteresowań zespołu historyków i kartografów znajdowała się Europa Środkowo-Wschodnia (wraz z krajami bałtyckimi oraz bałkańskimi), a także sąsiadujące z nią: Austria oraz częściowo Niemcy, Rosja i Grecja. Obok Kościołów i wspólnot chrześcijańskich w pełni uwzględniono w projekcie wszystkie inne wspólnoty religijne. Atlas prezentuje społeczności religijne (np. diecezje, parafie, zakony), związki religii z kulturą społeczności (ale także z życiem społecznym, gospodarczym i politycznym). W obecnej chwili do druku przygotowywane są pierwsze tomy z serii.

  10. „Źródła archiwalne do dziejów Kościoła w Rzeczypospolitej i w Rosji od końca XVIII do XX wieku” (projekt naukowo-wydawniczy).

    Celem projektu badawczego było zebranie oraz opublikowanie opracowań źródłowych dotyczących dziejów Kościołów chrześcijańskich i innych wspólnot kościelnych na obszarze Rzeczypospolitej i Rosji od końca XVIII do XX wieku. Owocem prac badawczych są m.in. obszerne opracowania dotyczące Kościoła łacińskiego oraz Kościołów wschodnich na terenie Rzeczypospolitej wg stanu w końcu XVIII wieku. Realizacja projektu przyczyniła się także do uzupełnienia luk w znajomości źródeł kościelnych i dotyczących Kościoła w rosyjskich lub sowieckich zasobach archiwalnych. Zespół badawczy opublikował bowiem kilka tomów materiałów oraz inwentarzy archiwalnych, które w szczególności dotyczyły dziejów Kościoła katolickiego w XIX wieku.

Konferencje Naukowe

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2014

Polecamy

Redakcja: B. Jóźwik, M. Sagan
Okładka książki, 2.9kB
Eastern Poland. Development challenges (Plik PDF do pobrania)