Znak graficzny IEŚW

Studia i Komentarze
Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej
nr 10

Czasopismo online Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej

ISSN 1689-5762

Rok założenia: 2008

Ewolucja systemów politycznych państw postjugosłowiańskich (casus Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Macedonii, Serbii i Czarnogóry oraz Słowenii)

Niniejszy artykuł jest poświęcony ewolucji systemów politycznych pięciu państw bałkańskich: Bośni i Hercegowinie, Chorwacji, Macedonii, Serbii i Czarnogórze oraz Słowenii. Należy zauważyć na wstępie analizy, iż system polityczny jest traktowany jako ogół organów państwowych i partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych – formalnych i nieformalnych – uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa, a także ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne relacje między nimi[1]. Jest to zatem termin o szerszym znaczeniu niż system rządów traktowany jako zespół organizacyjnych i funkcjonalnych zasad określających relacje między konstytucyjnie wyodrębnionymi, centralnymi organami państwa (głowa państwa, rząd, parlament, sądy)[2].

W wyniku rozpadu Socjalistycznej Federalnej Republiki Jugosławii, na początku lat 90. XX wieku pojawiło się na mapie Europy pięć nowych państw: Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Federacyjna Republika Jugosławii (złożona z Serbii i Czarnogóry), Macedonia oraz Słowenia. Obecny ustrój byłych republik SFRJ zależał od kilku następujących przesłanek: występowanie tradycji demokratycznej w poszczególnych republikach[3], stanowisko elit politycznych oraz rodzaj osobowości polityków sprawujących władzę (osobowość autorytarna czy demokratyczna)[4]. Można także zauważyć, iż przyjęty system polityczny w dużej mierze uzależniony jest od trybu uzyskania przez te państwa suwerenności i niepodległości (pokojowo czy w wyniku działań wojennych).

W państwach, które musiały stawiać zbrojny opór interwencji jugosłowiańskiej armii federacyjnej (np. w Chorwacji), uprawnienia konstytucyjne prezydenta republiki jako głowy państwa są o wiele bardziej rozbudowane niż uprawnienia prezydenta Republiki Macedonii, która uzyskała niepodległość w sposób pokojowy. Ale należy zauważyć, iż powyższa przesłanka nie znajduje zastosowania w przypadku Słowenii[5]. Z kolei ustrój Bośni i Hercegowiny jest wynikiem traktatu w Dayton parafowanego w dniu 21 listopada 1995 roku przez prezydentów Bośni i Hercegowiny, Chorwacji i Serbii. W układzie tym, podpisanym w Paryżu 14 grudnia 1995 roku, została przyjęta i ustalona konstytucja Republiki Bośni i Hercegowiny. Dwie republiki: Serbia i Czarnogóra jako kontynuatorki SFRJ utworzyły w dniu 27 kwietnia 1992 Federalną Republikę Jugosławii, która 4 lutego 2003 roku przekształcona została w unię państwową – Serbię i Czarnogórę. Zakończyła ona swoje funkcjonowanie w wyniku referendum niepodległościowego w Czarnogórze 21 maja 2006 roku[6].

Państwa powstałe z rozpadu Jugosławii przyjęły republikańską formę rządów. Spośród nowych państw powstałych z byłej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii tendencje do wprowadzenia ustroju monarchistycznego pojawiły się jedynie w Republice Macedonii, w znacznie mniejszej skali znalazły swój wyraz w Serbii. Przejawiały się one w postulatach przywrócenia monarchii podnoszonych przez niektóre liczące się ugrupowania polityczne (np. Serbski Ruch Odnowy (SPO) oraz Serbska Partia Radykalna (SRS) w Serbii)[7].

Ustrojodawcy państw postjugosłowiańskich stanęli u progu lat 90. przed koniecznością wyboru systemu rządów adekwatnego do tradycji politycznej, a także sytuacji zewnętrznej, towarzyszącej powstawaniu państwa (konflikt zbrojny w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie). Przy wyborze systemu rządów należy uwzględnić także dominujące tendencje w elitach rządzących (silne osobowości – Franjo Tudjman w Chorwacji, Slobodan Milošević w Serbii)[8].

Transformacja ustrojowa w państwach postjugosłowiańskich zapoczątkowała odejście od państwa typu socjalistycznego oraz powolną budowę państwa demokratycznego. Wybór demokratycznego sposobu sprawowania władzy był wyborem strategicznym, choć w przypadku republik postjugosłowiańskich pozostawał w cieniu powstawania nowych organizmów państwowych. Sytuacja powyższa odróżniała wydarzenia w Europie Środkowej od tych, które miały miejsce na terenach Jugosławii. Należy zauważyć, iż kształtowanie się systemów demokratycznych nie następowało jednakże bezproblemowo, wśród republik postjugosłowiańskich można mówić o zróżnicowanym jego tempie[9]. Jednocześnie ustawodawcy stanęli przed dylematem, jaki system władzy politycznej zastosować w nowych państwach (doświadczenia socjalistycznej Jugosławii z oczywistych powodów nie mogły zostać wykorzystane).

Kluczowe pytanie sprowadzało się do oparcia fundamentów systemu rządów na dwóch modelach: parlamentaryźmie lub silnej władzy prezydenckiej. Andrzej Antoszewski1 zauważył, iż o ile dyskusja teoretyczna koncentruje się na zaletach i wadach czystego parlamentaryzmu i prezydencjalizmu, o tyle faktyczna kontrowersja polityczna dotyczy tylko jednej kwestii, a mianowicie pozycji głowy państwa wobec innych centrów decyzyjnych – zwłaszcza wobec rządu i parlamentu. Doświadczenia historyczne w przypadku omawianych państw nie mogły odgrywać decydującej roli. Dość przypomnieć, że jedynie Słoweńcy i Chorwaci mogli odwołać się do idei parlamentaryzmu doby Cesarstwa Austro-Węgier. Doświadczenia parlamentarne pozostałych republik były mniej zaawansowane (np. w Czarnogórze parlament powstał dopiero w 1905 roku, a w Macedonii jeszcze później). Przemiana ustrojowa została uruchomiona i na swój sposób uwarunkowana poprzez załamanie gospodarcze, odżywające napięcia narodowościowe. Zagrożenia wobec tworzących się instytucji demokratycznych skłaniały raczej do poszukiwania modelu rządów opartego na silnej egzekutywie[10]. Dodatkowo w państwach bałkańskich głębokie pozostawały tradycje silnej władzy jednostki[11].

Badacze zajmujący się przejściem od systemu autorytarnego do demokratycznego zaobserwowali, że większość z państw odzyskujących niepodległość lub przechodzących demokratyzację przyjmowało rozwiązania parlamentarne[12]. Model ten stwarzał większą szansę na szybszą konsolidację systemu demokratycznego. I – co równie ważne – jest bardziej bezpieczny dla państw dopiero kształtujących system demokratyczny, bo nie grozi autorytarnymi tendencjami jednostki.

Generalnie można wymienić wśród państw postjugosłowiańskich republiki parlamentarno-gabinetowe (Słowenia, Macedonia oraz Chorwacja od 2000 roku) oraz republiki z aktywną rolą prezydenta. Realna pozycja głowy państwa wynika z praktyki konstytucyjnej oraz przepisów ustaw zasadniczych (Chorwacja doby F. Tudjmana oraz Serbia za czasów S. Miloševicia)[13]. Głowa państwa może sprawować albo rolę arbitra w systemie politycznym albo aktywnego organu w systemie rządów[14]. Należy szczególnie podkreślić, iż po alternacji władzy w Chorwacji, która się dokonała w 2000 roku, nastąpiło formalne odejście od systemu z silnym komponentem prezydenckim do systemu parlamentarno-gabinetowego, uwieńczone stosowną nowelizacja konstytucji[15].

Specyficzna sytuacja powstała w Bośni i Hercegowinie, gdzie po podpisaniu układu pokojowego kończącego 3-letnią krwawą wojnę, zadecydowano o ukonstytuowaniu 3-osobowego Prezydium, w skład którego wchodzą przedstawiciele trzech społeczności etnicznych: Muzułmanów, Serbów oraz Chorwatów. Dodatkowo ukonstytuowane państwo o nazwie Bośnia i Hercegowina składa się z dwóch członów: Republiki Serbskiej oraz Federacji Muzułmańsko-Chorwackiej. Oba elementy składowe Bośni i Hercegowiny posiadają własne parlamenty, rządy. Dodatkowo istotną rolę w funkcjonowaniu państwa pełni Wysoki Komisarz ONZ nadzorujący wcielanie w życie postanowień pokojowych. Wysoki Komisarz ONZ posiada uprawnienia blokowania oraz anulowania decyzji władz federalnych oraz republikańskich, jeśli uzna je za niezgodne z porozumieniami pokojowymi. W ten sposób posiada znaczące możliwości krępowania decyzji zarówno Prezydium, jak i rządu czy parlamentu. Z kolei na mocy Karty Konstytucyjnej z 4 lutego 2003 roku, powołującej do życia Serbię i Czarnogórę, zadecydowano o osłabieniu władz federalnych, przekazaniu większości kompetencji do organów republikańskich (serbskich, czarnogórskich). Prezydent Serbii i Czarnogóry był głową państwa oraz pełnił funkcję szefa rządu federalnego. Gabinet federalny składał się z pięciu ministrów, nadzorujących kwestie zastrzeżone dla władz federalnych Serbii i Czarnogóry (obrona, sprawy zagraniczne, handel zagraniczny, gospodarka oraz ochrona praw mniejszości narodowych)[16].

Należy zauważyć, iż pozycja ustrojowa parlamentu, prezydenta i rządu pozwala zaliczyć Słowenię oraz Macedonię do grupy państw o zracjonalizowanym systemie parlamentarno-gabinetowym[17]. Najistotniejszą różnicą z klasycznym modelem parlamentarno-gabinetowym jest wybór prezydenta w głosowaniu powszechnym[18]. W przypadku tych dwóch republik nastąpiło skoncentrowanie procesów decyzyjnych na osi parlament–gabinet, przy jednoczesnej słabej aktywności politycznej głowy państwa[19]. Jerzy Wiatr[20] podkreśla, iż system władzy wykonawczej w Słowenii oparty jest na dwóch zasadach: skupieniu władzy wykonawczej w ręku rządu oraz powierzeniu parlamentowi decyzji o zatwierdzeniu i odwołaniu rządu. Podobne rozwiązania ustrojowe przyjęto w Macedonii. Prezydent w obu tych republikach pełni natomiast funkcje mediatora oraz wyraziciela jedności narodu[21]. Uprawnienia głowy państwa są opisane w sposób charakterystyczny dla systemu parlamentarno-gabinetowego (brak inicjatywy ustawodawczej, brak możliwości zarządzania referendum)[22]. W przypadku prezydenta słoweńskiego występuje także brak prawa weta zawieszającego w stosunku do ustaw[23].

Odnośnie do relacji głowy państwa i parlamentu podkreślić trzeba, iż uprawnienia prezydenta dotyczące rozwiązania legislatywy przed upływem kadencji są ograniczone. W Słowenii prezydent rozwiązuje Zgromadzenie (czyni to obligatoryjnie) w dwóch przypadkach: gdy zawiodą wszystkie konstytucyjne procedury powołania gabinetu oraz gdy zostanie odrzucony wniosek szefa rządu o wotum zaufania dla gabinetu, bez jednoczesnego wybrania nowego premiera. Z kolei w Macedonii głowa państwa nie posiada prawa rozwiązania parlamentu ani nie zwołuje pierwszego posiedzenia nowo wybranego Zgromadzenia. Jednocześnie należy podkreślić, iż we wszystkich omawianych republikach (za wyjątkiem FRJ do lipca 2000 roku oraz Serbii i Czarnogóry) prezydent pochodzi z wyborów powszechnych, posiadając tym samym silną legitymację.

Z kolei w Chorwacji na początku lat 90. system organów państwowych zbudowano według modelu parlamentarno-gabinetowego, z silnym jednakże komponentem prezydenckim. Ewolucję systemu politycznego charakteryzował rosnący autorytet prezydenta, co pozostawało w ścisłym związku z działaniami wojennymi. Prezydentowi przysługiwała (do zmiany ustawy zasadniczej w listopadzie 2000 roku) silna pozycja konstytucyjna, a praktyka polityczna przyniosła dalsze jej wzmocnienie[24]. Prezydent posiadał wyłączne prawo powoływania premiera, a – na jego wniosek – pozostałego składu rządu. Mógł także chronić funkcjonowanie gabinetu poprzez rozwiązanie parlamentu, gdy ten wyraził rządowi wotum nieufności. Zasadnicza rola prezydenta była jednakże widoczna w sprawach obronności i bezpieczeństwa. Posiadał on wówczas kompetencje przejmowania funkcji ustawodawczej, podejmowania środków nadzwyczajnych oraz zawieszania obowiązywania większości praw i wolności obywatelskich[25]. Cechą charakterystyczną systemu konstytucyjnego Chorwacji lat 90. XX wieku była także równoległa odpowiedzialność rządu przed parlamentem, jak i głową państwa. To rozwiązanie jest charakterystyczne – raczej – dla systemów semiprezydenckich[26]. W Chorwacji – po zmianach konstytucyjnych – głowa państwa ma ograniczone prawo do rozwiązania parlamentu (Saboru). Może tak jedynie postąpić w dwóch przypadkach: nieuchwalenia ustawy budżetowej przez parlament w ciągu 120 dni oraz po przegłosowaniu wotum nieufności w stosunku do gabinetu. Prezydent przed podjęciem decyzji o rozwiązaniu Saboru – złożonej na wniosek rządu – zasięga opinii przedstawicieli klubów poselskich.

Dokonując analizy relacji prezydenta oraz rządu w państwach postjugosłowiańskich, należy podkreślić, iż w procesie kształtowania gabinetu wymagane jest współdziałanie głowy państwa i legislatywy (czyli element parlamentaryzmu)[27]. W Chorwacji, Macedonii oraz Federacyjnej Republice Jugosławii prezydent powierzał misję tworzenia gabinetu, jednakże akceptacji dla składu i programu rządu udzielał parlament[28]. Najmniej precyzyjne przepisy konstytucyjne w tej materii występowały w ustawie zasadniczej FRJ, nie określano w niej bowiem terminów na poszczególne procedury konstytucyjne (np. zgłoszenie kandydata na szefa rządu, przedstawienie przez niego programu i składu gabinetu w parlamencie). Natomiast najbardziej szczegółowe regulacje znajdziemy w ustawie zasadniczej Chorwacji. Prezydent wysuwa kandydata na premiera, ale do tej czynności konstytucyjnej wymagana jest kontrasygnata przewodniczącego Saboru. Jest to rozwiązanie wysoce specyficzne, bowiem ukazuje znaczne ograniczenie swobody prezydenta w dobieraniu kandydata na szefa rządu. Głowa państwa musi bowiem uwzględnić wolę parlamentu, co de iure wyraża właśnie kontrasygnata przewodniczącego parlamentu. Dodatkowo osoba nominowana ma określony czas – tj. 30 dni – na przedstawienie w parlamencie składu i programu rządu, okres ten może zostać tylko jednorazowo wydłużony o kolejne 30 dni. W przypadku gdyby i ten termin okazał się niewystarczający albo parlament nie udzieli akceptacji gabinetowi, głowa państwa powierza misję tworzenia rządu innej osobie. W przypadku gdy i ta próba okaże się nieskuteczna, prezydent powołuje rząd tymczasowy, rozpisując jednocześnie przedterminowe wybory[29].

W Macedonii ustrojodawca stanowi, iż misję tworzenia Rządu Republiki prezydent powierza kandydatowi partii lub koalicji, która zdobyła większość w Zgromadzeniu (nazywa go mandatariuszem). Mandatariusz musi w terminie 20 dni przedstawić w parlamencie skład i program gabinetu. W przypadku państwa federalnego, jakim była FRJ, ustawa zasadnicza wprowadzała z kolei wymóg uzyskania akceptacji obu izb parlamentu (Rada Obywatelska oraz Rada Republik) w oddzielnych głosowaniach[30]. Należy odnotować przepis konstytucyjny stanowiący, iż decyzja o wotum zaufania zapada w głosowaniu tajnym.

Z kolei w Słowenii występuje model charakteryzujący się przemiennym udziałem prezydenta oraz parlamentu w procesie tworzenia gabinetu. W Słowenii[31] konstytucja przewiduje trzy warianty wyboru premiera i ministrów. Prezydent Republiki – po konsultacjach z przywódcami ugrupowań parlamentarnych – przedstawia Zgromadzeniu Państwowemu kandydata na premiera. Zgromadzenie wybiera go w głosowaniu tajnym większością głosów ustawowej liczby posłów (46 deputowanych). Jeżeli kandydat nie uzyska wymaganej większości głosów, wówczas prezydent może w ciągu 14 dni przedstawić ponownie tego samego lub innego kandydata. W tym wariancie kandydata na premiera może również wysunąć grupa co najmniej 10 posłów. Nad każdą kandydaturą przeprowadza się oddzielne głosowanie, z tym że propozycja prezydenta jest głosowana w pierwszej kolejności. Gdy głosowania okażą się nieskuteczne, wówczas prezydent rozwiązuje Zgromadzenie Państwowe i zarządza nowe wybory, chyba że Zgromadzenie w ciągu 48 godzin podejmie większością głosów uchwałę o przeprowadzeniu nowych wyborów premiera[32].

W Serbii i Czarnogórze zastosowano szczególne rozwiązania struktury władzy państwowej[33]. Związek obu republik posiadał cechy konfederacji z pewnymi elementami federacji. Większość uprawnień organów federalnych została przekazana na szczebel republikański. Ustrojodawcy korzystali z doświadczeń ustrojowych Konfederacji Szwajcarskiej (odnośnie do rozdziału kompetencji między kantony a federację). W przyjętych rozwiązaniach można było znaleźć elementy systemu rządów zgromadzenia, nazywanego również systemem parlamentarno-komitetowym. Występowały jednocześnie cechy charakterystyczne dla systemu parlamentarno-gabinetowego.

Dokonując porównania ustroju federalnego w Serbii i Czarnogórze z modelem szwajcarskim, należy zauważyć, iż podstawową zasadą konstytucyjną było założenie domniemania kompetencji republikańskich. Wszystkie kompetencje, które nie zostały w sposób wyraźny przypisane związkowi, należały do właściwości republik. Obywatele Serbii i Czarnogóry posiadali podwójne obywatelstwo: republiki oraz związku. Obie republiki miały własne parlamenty – Zgromadzenie Narodowe Republiki Serbii oraz Zgromadzenie Republiki Czarnogóry, oddzielne rządy oraz prezydentów.

Władzę ustawodawczą w unii państwowej sprawowało Zgromadzenie Serbii i Czarnogóry, jednoizbowy parlament oparty na parytecie deputowanych z obu republik[34]. Parlament wybierał szefa rządu oraz pozostałych członków gabinetu. Podobnie jak w Szwajcarii, rząd związkowy zbudowany został na zasadzie parytetu. W 6-osobowym gabinecie (włącznie z szefem rządu) poszczególne republiki posiadały po trzech przedstawicieli. Rząd miał być powoływany na 4-letnią kadencję[35]. Ustrojodawca zadecydował równocześnie, iż szefowie resortów obrony oraz spraw zagranicznych będą w połowie kadencji zamieniać się stanowiskami ze swoimi zastępcami. Jednocześnie Karta Konstytucyjna stanowiła, iż zastępcy ministrów będą pochodzić z innej republiki niż szef resortu. Parlament posiadał jednakże uprawnienia zdymisjonowania ministrów, przegłosowania w stosunku do nich votum nieufności. Szef rządu nosił tytuł prezydenta Serbii i Czarnogóry, pełnił równocześnie obowiązki głowy państwa. Podobnie jak w systemie parlamentarno-gabinetowym, prezydent mógł być odwołany ze stanowiska w przypadku naruszenia porządku konstytucyjnego, także w przypadku uchwalenia w stosunku do Rady Ministrów votum nieufności. Naruszenie Karty Konstytucyjnej miał stwierdzać Sąd Serbii i Czarnogóry, pełniący funkcje sądu konstytucyjnego.

Także w przypadku pozostałych państw postjugosłowiańskich prezydent ponosi odpowiedzialność konstytucyjną (za naruszenie konstytucji lub ustaw) przed parlamentem oraz Sądem Konstytucyjnym[36]. Procedura odwołania głowy państwa jest – z reguły – dwuetapowa. Parlament większością 2/3 głosów wszystkich deputowanych (Chorwacja, Macedonia) lub większością bezwzględną (Słowenia) może postawić prezydenta przed Sądem Konstytucyjnym, który większością 2/3 wszystkich sędziów orzeka o winie bądź niewinności głowy państwa. Orzeczenie Sądu Konstytucyjnego jest tożsame z opróżnieniem mandatu.

Warto w tym miejscu przytoczyć opinię Davida Judge’a, iż wiele państw Europy postkomunistycznej zajmuje miejsce między klasycznym parlamentaryzmem a systemem zwanym semiprezydenckim rządem[37]. Sytuacja powyższa wynika z tradycji politycznej silnej władzy, ograniczonej tradycji demokratycznej oraz skomplikowanej sytuacji społeczno-ekonomicznej wymagającej skutecznej egzekutywy. Dodatkowo w państwach postjugosłowiańskich mieliśmy do czynienia z nawarstwiającymi się konfliktami etnicznymi. Należy jednakże zwrócić uwagę, iż po alternacji władzy w Chorwacji na początku 2000 roku zadecydowano o zmniejszeniu uprawnień głowy państwa i zmodyfikowaniu systemu politycznego w kierunku parlamentarno-gabinetowym. Bowiem to parlament w nowych demokratycznych społeczeństwach – jak zauważa David Olson – jest najlepszym przykładem tego, czym jest demokracja w praktyce. Jeżeli posłowie okazują wzajemny szacunek dla swoich poglądów i potrafią jasno je wyrażać bez rozgoryczenia, urazy czy wrogości, to obywatele mają okazję uczyć się od nich zgodnych z prawem metod rozwiązywania konfliktów wokół spraw publicznych i tworzenia prawa[38]. Należy także podkreślić, iż ta pośrednia forma systemu rządów w państwach postjugosłowiańskich wynika także – jeśli nie przede wszystkim – z tego, iż współcześnie modele klasyczne prawie nie występują. Także model mieszany (V Republiki Francuskiej) nie jest inkorporowany w postaci czystej i w efekcie mamy do czynienia z kombinacją systemu parlamentarnego z elementami systemu mieszanego.

Rok 1990 przyniósł wielopartyjne wybory w republikach federacji jugosłowiańskiej[39]. Podkreślić należy, iż były to pierwsze pluralistyczne głosowania w Jugosławii od zakończenia II wojny światowej. Wybory parlamentarne w listopadzie 1945 roku odbyły się pod dyktatem partii komunistycznej, z jedną listą kandydatów Frontu Narodowego[40]. Godny odnotowania jest także fakt, iż nie uzgodniono (mimo zabiegów ówczesnego premiera Ante Markovicia) przeprowadzenia pluralistycznych wyborów do Skupsztiny Związkowej. Na początku lat 90. pod presją czynników wewnętrznych oraz zewnętrznych (Jesień Ludów w Europie Środkowo-Wschodniej) rozpoczęto proces demokratyzacji. Amerykańscy politolodzy przywołują wypowiedź członka kierownictwa SKJ, który ostrzegał, iż komuniści w Jugosławii nie muszą zrezygnować z władzy jak w Polsce oraz nie zgodzą się być parlamentarną opozycją jak na Węgrzech[41].

W dwóch republikach, w których rozpoczęły się przemiany demokratyczne (Słowenia, Chorwacja), wybory w 1990 roku miały charakter swoistego plebiscytu wobec rządów komunistycznych. W przypadku Chorwacji istotna rola przypadła także kwestiom narodowym – vide program wyborczy HDZ. Ugrupowania narodowe odegrały także główną rolę w Macedonii oraz Bośni i Hercegowinie (republikach najbardziej zróżnicowanych etnicznie). W dwóch republikach zdecydowane zwycięstwo odniosły ugrupowania postkomunistyczne (Serbia oraz Czarnogóra), głoszące hasła narodowe i socjalne. Również w pozostałych republikach partie powstałe z ugrupowań komunistycznych (lokalnych organizacji Związku Komunistów Jugosławii) odegrały istotną rolę (ok. 17% w Słowenii, ok. 24% w Chorwacji, ok. 25% w Macedonii). Należy także odnotować zróżnicowane wyniki osiągnięte przez jedyną siłę opowiadającą się za zreformowaną federacją jugosłowiańską – Związek Sił Reformatorskich (najlepsze wyniki – kilkanaście procent w Macedonii oraz w Czarnogórze, klęska – niecałe 2% w Serbii).

Tab. 1: Ugrupowania zwycięskie w wyborach parlamentarnych (1990 r.)
Państwo Ugrupowanie % głosów % mandatów
Słowenia DEMOS 55% 54%
Chorwacja HDZ 41% 66%
Macedonia VMRO 24% 31%
Bośnia i Hercegowina SDA 34% 36%
Serbia SPS 46% 71%
Czarnogóra DPS 58% 66%
Źródło: opracowanie własne.

Doświadczenia systemu autorytarnego obowiązującego do końca lat 80. XX wieku w republikach SFRJ zaowocowały daleko posuniętą instytucjonalizacją prawną (w tym konstytucjonalizacją) partii oraz ugrupowań politycznych[42]. Ustrojodawcy wyszli bowiem z założenia, że partie polityczne stanowią kluczowy element systemu demokratycznego i – w związku w tym – powinny być wspierane przez państwo2. Jest to – generalnie – przejawem szerszej tendencji. We współczesnych systemach demokratycznych istnieje tendencja do konstytucyjnego określania roli i zadań partii politycznych w państwie3. Pierwsze takie regulacje pojawiły się w ustawach zasadniczych Włoch czy Francji4. Rozwiązanie powyższe zostało przejęte przez ustawodawców tworzących nowe regulacje prawne demokratycznego państwa.

Dlatego wielką wagę przywiązuje się do demokratycznego oblicza ugrupowań politycznych. Można tu także wskazać na dodatkowy powód – mianowicie chęć zerwania z okresem wcześniejszym (przed 1990 rokiem). Dosyć szczegółowe zasady funkcjonowania partii politycznych miały – według zamysłu ustrojodawców – wyeliminować zagrożenie dla systemu politycznego ze strony ugrupowań niedemokratycznych.

Należy w tym miejscu zauważyć, że podstawy prawne funkcjonowania partii politycznych regulowane są w państwach byłej federacji jugosłowiańskiej na różnych płaszczyznach: konstytucyjnej oraz ustawowej.

Omawiając zagadnienie kształtowania się systemów partyjnych w państwach byłej Jugosławii, należy również zwrócić uwagę na obowiązujące prawo wyborcze. Zdaniem wielu politologów zasady ordynacji wyborczej (metoda większościowa lub proporcjonalna, wysokość progu wyborczego) w znaczący sposób wpływają na kształt systemu partyjnego1.

W państwach postjugosłowiańskich obowiązują zróżnicowane systemy wyborcze. W wyborach 1990 roku w kilku republikach (Chorwacja, Bośnia, Macedonia, Serbia) zastosowano metodę większościową w dwóch turach głosowania. Metoda powyższa spotkała się jednakże z krytyką części elit politycznych z powodu znacznego zniekształcania wyników głosowania na dany komitet wyborczy a liczbą uzyskiwanych mandatów.

W kilku republikach obowiązują systemy mieszane (Macedonia, Chorwacja oraz Jugosławii). W Słowenii zastosowano natomiast system proporcjonalny z niewielką klauzulą zaporową (2,5%)1. Z kolei w Chorwacji w myśl ordynacji z 1995 roku zastosowano czterosegmentowy system wyborczy2: większościowy – tu następowała obsada 28 mandatów, proporcjonalny z 80 mandatami. Trzeci segment – obejmujący 12 mandatów – zapewnia korzystanie z praw wyborczych obywatelom znajdującym się poza terytorium Republiki. Czwarty segment obejmował 7 mandatów dla kandydatów mniejszości narodowych (serbskiej, włoskiej, węgierskiej, czeskiej i słowackiej itp.).

Ordynacje przewidują zróżnicowane metody zgłaszania kandydatów. Ordynacja słoweńska przewiduje 3 metody1. Pierwsza metoda określa propozycje list kandydatów dla każdego okręgu, które są poparte podpisami 3 deputowanych do Zgromadzenia Państwowego. Druga metoda dopuszcza natomiast zgłoszenie listy w pojedynczych okręgach przez członków partii mieszkających w danym okręgu, lista musi zostać udokumentowana 50 podpisami osób uprawnianych do głosowania. Trzecia metoda zezwala na zgłoszenie listy w pojedynczym okręgu przy poparciu 100 uprawnionych, na stałe mieszkających w danym okręgu.

Kandydaci na deputowanych do Saboru zgłaszani są przez partie polityczne (lub ich koalicje), grupy wyborców oraz organizacje mniejszości narodowych. Dla zarejestrowania listy kandydatów niezrzeszonych wymagane jest zebranie co najmniej 500 podpisów, natomiast w przypadku kandydata mniejszości narodowych – 100 podpisów1.

Deputowani w Serbii wybierani są w okręgach wyborczych na podstawie zgłoszonych list przez partie polityczne, koalicje partii, innych organizacji politycznych oraz list popieranych przez grupy wyborców (tzw. listy wyborców). Lista wyborców musi zostać poparta przez co najmniej 10 tysięcy wyborców udokumentowanym podpisem1. Kandydaci na deputowanych w Czarnogórze są zgłaszani przez partie polityczne (tzw. partyjne listy wyborcze), koalicje partii (tzw. koalicyjne listy wyborcze), jak również przez grupy wyborców (tzw. wyborcze listy grupy obywateli). Ordynacja przewiduje tzw. pozytywną dyskryminację dla ugrupowań politycznych reprezentujących mniejszość albańską. Przypada im 5 mandatów[52].

W podziale mandatów w Serbii biorą udział listy, które uzyskały co najmniej 5% głosów w okręgu wyborczym. Mandaty listom wyborczym przydzielane są zgodnie z systemem d’Hondta. W Czarnogórze obowiązuje także proporcjonalny system rozdziału mandatów. W podziale miejsc uczestniczą listy wyborcze, które uzyskały co najmniej 3% głosów w skali okręgu. Mandaty listom wyborczym przydzielane są zgodnie z systemem d’Hondta.

Z kolei w Macedonii w podziale 35 mandatów według zasady d’Hondta uczestniczyły partie lub koalicje, które uzyskały co najmniej 5% głosów w skali kraju1. W lipcu 2000 roku uchwalono w Macedonii nowe prawo wyborcze, które wprowadza system proporcjonalny w obrębie 120 mandatów do Zgromadzenia. W podziale mandatów uczestniczą komitety wyborcze, które w skali państwa uzyskały poparcie większe niż 5% głosujących. Terytorium państwa podzielono na 6 okręgów wyborczych, w każdym z nich wybieranych jest 20 deputowanych2.

Także w Chorwacji w segmencie proporcjonalnym w podziale mandatów uczestniczą partie, które otrzymały co najmniej 5% głosów w skali kraju1. Z kolei w Słowenii próg zaporowy upoważniający ugrupowania polityczne do uzyskania mandatów poselskich, przez całe lata 90. XX wieku był ustalony na poziomie 2,5%, dopiero w 2000 roku podniesiono go do 4%[56].

Należy podkreślić, iż wybór formuły wyborczej był postrzegany przez ustrojodawców w państwach postkomunistycznych (i to nie tylko w państwach powstałych z rozpadu federacji jugosłowiańskiej) jako istotny czynnik kształtowania sceny politycznej. System proporcjonalny – jako odzwierciedlający nastroje społeczne i głosy wyborcze w sposób pełniejszy – uważano za bardziej propartyjny i prodemokratyczny (ułatwiający konsolidację nowych ugrupowań politycznych powstałych po 1990 roku). Należy także odnotować inne regulacje instytucjonalne odnoszące się do partii politycznych (umieszczone np. w regulaminach parlamentarnych – odnoszące się do frakcji parlamentarnych).

Nowe partie polityczne w poszczególnych republikach (najwcześniej w Słowenii oraz Chorwacji) zaczęły powstawać pod koniec lat 80. XX wieku. Czynnikami różnicującymi nowe ugrupowania polityczne (nie zawsze nazywane partiami) wywodzące się z opozycji antykomunistycznej były:

  1. kwestie narodowościowe i stosunek do reformy struktury SFRJ w kierunku luźnej konfederacji
  2. stosunek do tempa i zakresu reform społeczno-gospodarczych
  3. stosunek do ugrupowań postkomunistycznych i rozliczeń z przeszłością komunistyczną

Głównie te dwa pierwsze wyróżniki decydowały o powstaniu centrowych bądź centroprawicowych ugrupowań politycznych1. Stosunek do ugrupowań postkomunistycznych nie był jednakże jednolity, poza tym w obliczu kwestii narodowościowych schodził na dalszy plan2.

Dokonując analizy systemów partyjnych w państwach powstałych z rozpadu Jugosławii warto zaprezentować klasyfikację dokonaną przez Iana Budge oraz Keneetha Newtona1. Jest ona dokonana według kryterium ideologicznego oraz przynależności do tzw. rodzin partyjnych. Poniżej zostaną zaprezentowane najważniejsze ugrupowania polityczne, uzyskujące miejsca w parlamencie oraz wchodzące w skład koalicji rządowych poszczególnych państwach postjugosłowiańskich. Nie została w niej uwzględniona scena polityczna Bośni, ukształtowana wedle odmiennych kryteriów (głownie etnicznego).

Tab. 2: Wybrane partie państw b. Jugosławii według kryterium ideologii, rodzin partyjnych (Chorwacja, Jugosławia, Macedonia oraz Słowenia)
Państwo/partie Chorwacja Jugosławia Macedonia Słowenia
neokomuniści SPS SDSM
socjaldemokraci SDP SPM ZLSD
liberalno-radykalne HSLS - - LDS
centrum (b. agrarne) HSS DS PL SLS
chadeckie HDZ - - SKD
liberalno-konserwatywne - DEPOS -
nacjonalistyczne/konserwatywne HSP SPO, SRS, DSS VMRO-DPMNE SNS
etniczno-regionalne Blok Wspólna Lista DZVM PDP
Źródło: I. Budge, K. Newton, Polityka nowej Europy, Warszawa 2001, s. 269.

Chorwacja: SDP – Partia Socjaldemokratyczna, HSLS – Chorwacka Partia Socjal-Liberalna, HSS – Chorwacka Partia Chłopska, HDZ – Chorwacka Wspólnota Demokratyczna, HSP – Chorwacka Partia Prawa. Jugosławia: SPS – Socjalistyczna Partia Serbii, DS – Partia Demokratyczna, DEPOS – Demokratyczny Ruch Serbii, SPO – Serbski Ruch Odnowy, SRS – Serbska Partia Radykalna, DSS – Demokratyczna Partia Serbii, DZVM – Demokratyczna Wspólnota Węgrów Wojwodiny. Macedonia: SDSM – Socjaldemokratyczny Sojusz Macedonii, SPM – Socjalistyczna Partia Macedonii, PL – Partia Liberalna, VMRO-DPMNE – Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna – Partia Macedońskiej Jedności Narodowej, PDP – Partia Dobrobytu Słowenia: ZLSD – Zjednoczona Lista Socjaldemokratyczna, LDS – Liberalna Demokracja Słowenii, SLS – Słoweńska Partia Ludowa, SKD – Słoweńska Chrześcijańska-Demokracja, SNS – Słoweńska Partia Narodowa.

Specyficznie ukształtował się system partyjny w Bośni i Hercegowinie. Kwestie etniczne oraz stosunek do pokoju zawartego w Dayton stanowią główne osie podziału wśród partii politycznych1. Trzy największe ugrupowania polityczne to: Serbska Partia Demokratyczna (Srpska Demokratka Stranka –SDS), muzułmańska Partia Akcji Demokratycznej (Stranka Demokratske Akcije – SDA) oraz Chorwacka Wspólnota Demokratyczna (Hrvatska Demokratka Zajednica – HDZ)2. Jedynym stronnictwem międzyetnicznym o sporym znaczeniu politycznym jest Partia Socjaldemokratyczna (Socijaldemokratska Partija – SDP) Zlatko Lagumdżiji. Stosunek do obecnego kształtu Bośni i Hercegowiny spowodował rozłam w HDZ. Z partii odeszła grupa umiarkowanych polityków skupionych wokół Kresimira Zubaka, którzy utworzyli Chorwacką Inicjatywę Narodową (HNI). Z kolei z SDA odeszli politycy z Harrisem Silajdżiciem na czele i powołali Partię na rzecz Bośni i Hercegowiny (Stranka za BiH – SBiH). Wśród partii serbskich należy odnotować Partię Niezależnych Socjaldemokratów (Stranka Nezavisnih Socijaldemokrata – SNSD). Liderem ugrupowania, podkreślającego aspekt regionalny ponad etnicznym, jest Milorad Dodik.

Omawiając kwestie budowy instytucji demokratycznych, należy podkreślić jeszcze jedną kwestię. Dość powszechny jest w państwach postjugosłowiańskich rozziew pomiędzy wymogami formalnymi a praktyką życia polityczno-gospodarczego. We wszystkich omawianych państwach już na początku lat 90. stworzono instytucjonalny ład mieszczący się generalnie w ramach sytemu demokratycznego. Stworzono formalne warunki dla systemu pluralistycznego na scenie politycznej, zezwolono na wydawanie prasy niezależnej od rządzących. Jednakże praktyka była zdecydowanie inna. Jedynie w najbogatszej i posiadającej najdłuższe tradycje demokratyczne Słowenii system ten działał bez większych przeszkód. W pozostałych państwach mieliśmy do czynienia z tendencjami autorytarnymi (najsilniej wyrażonymi w Serbii i Chorwacji lat 90.), ze słabością instytucji państwowych (co szczególnie było widoczne w Bośni i Hercegowinie, Kosowie, a także w Macedonii po 2000 roku). Jedynie zaangażowanie militarne, polityczne i gospodarcze państw europejskich i USA pozwoliło doprowadzić do ustabilizowania sytuacji wewnętrznej. Problem pojawi się jednak wówczas, gdy wspomniane organizmy państwowe zostaną pozbawione bezpośredniego wsparcia i będą zmuszone funkcjonować samodzielnie. Warunki funkcjonowania na scenie politycznej, w tzw. ładzie medialnym1 nie były jednak równe, cała infrastruktura gospodarcza, polityczna pozostała w rękach rządzących. Trudno było sobie wyobrazić wówczas porażkę ugrupowania rządzącego czy urzędującego prezydenta w Chorwacji czy Serbii. Wielopartyjne, rywalizacyjne wybory, choć niespełniające wymogów wyborów wolnych i demokratycznych, spełniały zadanie legitymizacji władzy państwowej[63].

Przypisy

W przygotowaniu.

  • 1Zob. K. A. Wojtaszczyk, Współczesne systemy polityczne, Warszawa 1992, s. 8.
  • 2Por. E. Zwierzchowski, Wprowadzenie do nauki prawa konstytucyjnego państw demokratycznych, Katowice 1992, s. 130.
  • 3 Należy podkreślić, iż tradycję własnej, odrębnej państwowości przed 1918 rokiem posiadały jedynie Serbia i Czarnogóra oraz w – mniejszym stopniu – Chorwaci w ramach Austrio-Węgier. Specyficzna jest natomiast sytuacja Chorwacji z racji istnienia Niezależnego Państwa Chorwackiego pod protektoratem włosko-niemieckim w okresie II wojny światowej.
  • 4 Znaczenie elit politycznych w pierwszym okresie kształtowania się systemów politycznych jest nie do przecenienia. Dlatego podkreślić należy osobowość koncyliacyjną prezydenta Słowenii Milana Kučana czy też Macedonii – Kiro Gligorova. Z drugiej strony mamy do czynienia w przypadku dwóch państw bałkańskich z osobowością o cechach autorytarnych – Franjo Tudjman (Chorwacja) czy też Slobodan Milošević (Serbia). Zob. A. Antoszewski, Instytucjonalizacja przywództwa politycznego w państwach postkomunistycznych, [w:] Przywództwo polityczne. Teorie i rzeczywistość, red. L. Rubisz i K. Zuba, Toruń 2004, s. 36 i n.
  • 5Co prawda konstytucja Chorwacji została uchwalona 22 grudnia 1990 roku (pół roku przed deklaracją niepodległości), ale konflikty między mniejszością serbską a władzami republikańskimi rozpoczęły się wkrótce po zwycięstwie HDZ w wyborach powszechnych (maj 1990 rok). Zob. K. Krysieniel, System polityczny Republiki Chorwacji, Poznań-Chorzów 2007, s. 70 i n.
  • 6 W konsekwencji wyników referendum niepodległościowego w Czarnogórze parlament Republiki Czarnogóry ogłosił deklarację niepodległości na posiedzeniu w dniu 3 czerwca 2006 roku. Taką samą deklarację proklamował parlament Republiki Serbii w dniu 5 czerwca 2006 roku. Dodatkowo w dniu 17 lutego 2008 roku deklarację niepodległości wydał parlament zbuntowanej serbskiej prowincji autonomicznej – Kosowa.
  • 7 Prezydent Chorwacji Stipe Mesić od 2000 roku opisywał w sposób następujący system polityczny republiki za prezydentury Franjo Tudjmana: Chorwacja nie funkcjonowała jako państwo prawa. Centrum zarządzania znajdowało się w gabinecie prezydenta! Rząd i parlament nie miały autonomii. Teraz centrum decyzyjne przenosi się do parlamentu, rząd zaczyna wreszcie rządzić. Te przemiany trzeba usankcjonować poprzez zmianę konstytucji. Zob. Jedna Bośnia trzech narodów. Rozmowa ze Stipe Mesiciem, prezydentem Chorwacji, [w:] R. Bilski, Wielki post w Osiemnastym Batalionie, Wołowiec 2001, s. 173.
  • 8 Timothy Garton Ash zalicza reżim F. Tudjmana oraz S. Miloševicia do typu demokratury (mieszaniny pewnych elementów demokracji oraz dyktatury). Trzy filary demokraturystanowią: tajna policja, telewizja państwowa oraz zawłaszczenie gospodarki przez członków i zwolenników reżimu. Por. T. G. Ash, Historia na gorąco. Eseje i reportaże z Europy lat 90., Kraków 2000, s. 428. Por. także: I. Budge, K. Newton, Polityka Nowej Europy. Od Atlantyku do Uralu, Warszawa 2001, s. 123.
  • 9 Zob. A. Antoszewski, Forma rządu, [w:] Demokracje Europy Środkowo-Wschodniej w perspektywie porównawczej, [red.] A. Antoszewski, R. Herbut, Wrocław 1997, s. 58.
  • 10 Por. M. Lesage, Le rôle du chef de l’État en période de transition, „Revue d’Etudes Comparatives Est-Ouest”, vol. 23, nr 4, 1992.
  • 11 Zob. B. Jelavich, Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków 2005; M. Tanty, Bałkany w XX wieku. Dzieje polityczne, Warszawa 2003; A. Koseski, W bałkańskim tyglu, Pułtusk 2002.
  • 12 Alfred Stefan oraz Cindy Skach podają, że w latach 1979-1989 istniały 43 państwa o trwałym systemie demokratycznym. Wśród nich było: 31 demokracji parlamentarnych, 5 demokracji prezydenckich, 2 demokracje semiprezydenckie oraz 2 demokracje o systemie mieszanym (Szwajcaria, Finlandia).
  • 13 Konstytucjonalista z Uniwersytetu Belgradzkiego – dr Ratko Markovic, określa, iż relacje między legislatywą a egzekutywą w Serbii zostały zorganizowane na zasadach parlamentaryzmu, ale w zracjonalizowanej formie. Prezydent – pochodzący z powszechnych i bezpośrednich wyborów – jego zdaniem służy jako dźwignia tej racjonalizacji oraz jako arbiter między Zgromadzeniem Narodowym a rządem. Taki wybór systemu rządów tłumaczy trudną sytuacją społeczną republiki u progu lat 90. Zob. R. Markovic, The Constitution of Republic of Serbia, http://www. serbia.info.com./facts/constitution.html.
  • 14 Zob. J. Wiatr, Prezydent w systemie demokratycznym, Koszalin 2001, s. 17 i n.; Prezydent w państwach współczesnych, red. J. Osiński, Warszawa 2000; B. Dziemidok-Olszewska, Instytucja prezydenta w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2003, s. 89 i n.; T. Słomka, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej po 1989 roku. Ujęcie porównawcze, Warszawa 2005, s. 115 i n.
  • 15 Zob. K. Krysieniel, Chorwacja, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Barański, Katowice 2004, s. 85 i n.; T. Jankowski, System polityczny Chorwacji, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. W. Sokół, M. Żmigrodzki, Lublin 2005, s. 191; J. Karp, M. Grzybowski, System konstytucyjny Chorwacji, Warszawa 2007.
  • 16 Zob. D. Đukanović, Ustavno ustrojostvo Srbije i Crne Gore, Beograd 2004, s. 8 i n.; J. Wojnicki, System konstytucyjny Serbii i Czarnogóry, Warszawa 2005.
  • 17M. Ribarič, Status of the President of the Republic of Slovenia in the System of Government, [w:] Ten Years of the Democratic Constitutionalism in Central and Eastern Europe, red. K. Działocha, R. Mojak, K. Wójtowicz, Lublin 2001, s. 319 i n.
  • 18Zob. S. Gebethner, System rządów parlamentarno-gabinetowych, system rządów prezydenckich oraz rozwiązania pośrednie, [w:] Konstytucyjne systemy rządów, red. M. Domagała, Warszawa 1997, s. 80; S. Gebethner, Modele systemów rządów a ich regulacja konstytucyjna, [w:] Demokratyczne modele ustrojowe w rozwiązaniach ustrojowych, red. S. Gebethner i R. Chruściak, Warszawa 1997, s. 91; J. Szymanek, Modele systemów rządów – wstęp do analizy porównawczej, „Studia Prawnicze”, nr 3, 2005.
  • 19 Z kolei Piotr Winczorek zalicza ustrój państwowy Słowenii do grupy zracjonalizowanych ustrojów parlamentarno-gabinetowych. P. Winczorek, Wstęp, [w:] Konstytucja Republiki Słowenii, Warszawa 1994, s. 14.
  • 20 Zob. J. Wiatr, Słowenia – przykład udanej transformacji, Warszawa 1998, s. 19.
  • 21 Duże znaczenie miał styl sprawowania prezydentury przez Milana Kučana (Słowenia) oraz Kiro Gligorova (Macedonia). Był to styl koncyliacyjny, nie konfrontacyjny.
  • 22 Joachim Osiński wymienia trzy odmienne wizje prezydentury: władczą (USA), prezydenta-arbitra (V Republika, Finlandia do 2000 roku) oraz prezydenta-reprezentanta (Niemcy, Włochy). Zob. J. Osiński, Wstęp, [w:] Prezydent w państwach współczesnych, red. J. Osiński, op.cit., s. 8.
  • 23 W rozwiązaniu słoweńskim prawo weta zawieszającego posiada Rada Państwa – druga izba parlamentu, reprezentująca samorządy lokalne oraz zawodowe, pochodząca z wyborów pośrednich.
  • 24 Zwracają uwagę na taką ewolucję ustrojową Chorwacji np. Anna i Leszek Garliccy. Por. A. i L. Garliccy, Wstęp, [w:] Konstytucja Republiki Chorwacji, Warszawa 1995, s. 7, 11. Zob. także K. Krysieniel, Chorwacja, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Barański, op.cit., s. 80 i n.
  • 25 P. Sarnecki, Prezydent Republiki w rozwiązaniach konstytucyjnych państw Europy Środkowej, [w:] Konstytucja i gwarancje jej przestrzegania: księga pamiątkowa ku czci prof. Janiny Zakrzewskiej, red. J. Trzciński, Warszawa 1996, s. 431.
  • 26 Zob. E. Popławska, Instytucja prezydenta w systemie politycznym V Republiki Francuskiej, Warszawa 1995, s. 133 i n.; W. Skrzydło, Ustrój polityczny Francji, Warszawa 1992, s. 155 i n.
  • 27 Zob. E. Bujwid-Kurek,Pozycja głowy państwa w rozwiązaniach konstytucyjnych wybranych państw pojugosłowiańskich, „Politeja”, nr 2, 2004, s. 339 i n.; V. Kutlesic,The Head of State in the Former Socialist Countries, [w:]Ten Years of the Democratic Constitutionalism in Central and Eastern Europe, op.cit., s. 333 i n.
  • 28 Pierwotna regulacja konstytucyjna (obowiązująca do listopada 2000 r.) zakładała dominujący udział prezydenta Chorwacji w procesie tworzenia rządu. Prezydent minował premiera, a na jego wniosek – pozostałych członków gabinetu. Mógł także chronić trwałość gabinetu, rozwiązując parlament, gdy ten udzielił rządowi wotum nieufności.
  • 29 Warto odnotować, iż pod rządami konstytucji w obecnym brzmieniu nie wykorzystywano całej długotrwałej procedury powoływania rządu. Zarówno gabinet Ivicy Račana w lutym 2000 roku, jak i Ivo Sanadera w grudniu 2003 roku został zatwierdzony w tzw. pierwszym kroku konstytucyjnym.
  • 30 Dodatkowo należy przypomnieć, iż kandydat na szefa rządu federalnego nie mógł pochodzić z tej samej republiki co prezydent federacji.
  • 31 Zob. P. Mikuli, Parlament Słowenii, Warszawa 2003, s. 34 i n; S. Patyra, Republika Słowenii, [w:] Ustroje państw współczesnych, t. 2, red. E. Gdulewicz, Lublin 2002, s. 243; K. Krysieniel, Słowenia, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Barański, op. cit., s. 238.
  • 32 Należy podkreślić, iż w dotychczasowym funkcjonowaniu systemu politycznego Słowenii nie zaistniała konieczność wykorzystania całej rozbudowanej procedury powołania szefa rządu. Kandydaci na premiera zgłaszani przez prezydenta po wyborach parlamentarnych uzyskiwali zaufanie parlamentu (1992, 1996, 2000 – Janez Drnovšek; 2004 – Janez Janša). Inna sprawa, iż głowa państwa liczyła się z układem sił parlamentarnych i wskazywała na kandydata pochodzącego z największego ugrupowania (1992, 1996, 2000 – LDS, 2004 – SDS).
  • 33 Zob. D. Đukanović, Ustavno ustrojostvo…, op.cit., s. 5 i n., a także J. Wojnicki, System konstytucyjny Serbii i Czarnogóry, op.cit.; J. Karp, Parlamentaryzm byłej Jugosławii oraz Serbii i Czarnogóry, [w:] Parlamenty państw europejskich, red. J. Czajowski, M. Grzybowski, Kraków 2005, s. 198.
  • 34 Zgromadzenie Serbii i Czarnogóry liczy 126 deputowanych, z czego 91 reprezentuje Serbię, natomiast 35 – Czarnogórę.
  • 35 W Radzie Ministrów pod przewodnictwem Svetozara Marovicia dokonywano dwukrotnie zmian w składzie gabinetu. Na 19 posiedzeniu Zgromadzenia Serbii i Czarnogóry (16 kwietnia 2004 roku) dokonano rekonstrukcji rządu. Objęła ona trzech ministrów, a związane one były ze zmianą ugrupowań koalicyjnych. Z kolei na 40 posiedzeniu parlamentu (21 października 2005 roku) nastąpiła zmiana na stanowisku ministra obrony.
  • 36 Najbardziej lakoniczna w tym względzie była ustawa zasadnicza FRJ. Jej art. 97 stwierdzał, iż prezydent może być odwołany przez parlament w przypadku naruszenia przez niego konstytucji.
  • 37 Zob. D. Judge, East Central European Parliaments: The First Steps, [w:] Emergence of East Central European Parliaments: The First Steps, red. Á. Ágh, Budapest 1994, s. 27.
  • 38 Zob. D. Olson, Demokratyczne instytucje legislacyjne, Warszawa 1998, s. 147.
  • 39 Stanisław Gebethner wskazuje na cztery podstawowe funkcje wyborów parlamentarnych: 1. nadanie rządzącym legitymacji do sprawowania władzy; 2. wyrażenie woli wyborców; 3. odtworzenie najpełniejszego obrazu zróżnicowania opinii publicznej reprezentowanej w parlamencie; 4. wyłonienie stabilnej większości rządowej. Zob. S. Gebethner, Wybory jako demokratyczny sposób kreowania organów władzy publicznej, [w:] Ustrój i struktura aparatu państwowego i samorządu terytorialnego, red. W. Skrzydło, Warszawa 1997, s. 37.
  • 40 Przypomnieć należy, iż na mocy konstytucji z maja 1974 roku deputowani do parlamentów republikańskich i federalnego wyłaniani byli w ramach tzw. systemu delegackiego, tym samym wyeliminowano – rutynowy pod rządami komunistów jugosłowiańskich – mechanizm wyborów powszechnych, z jedną oficjalna listą kandydatów zgłaszaną przez Socjalistyczny Związek Ludu Pracującego Jugosławii (SSNRJ).
  • 41 Por. Struggling with Communist Legacy, red. P. Klein, A. Helweg, B. McCrea, New York 1998.
  • 42 Prof. Karol Klima z Pilzna zwraca uwagę, iż można mówić o instytucjonalizacji partii politycznych w dwóch, powiązanych ze sobą procesach – konstytucjonalizacji (w ustawach zasadniczych określana jest podstawa prawna ich statusu oraz w ustawowym urzeczywistnieniu (ustawa konkretyzuje podstawy konstytucyjne). Zob. K. Klima, Prawno-publiczna rola partii politycznych, [w:] Prawne aspekty funkcjonowania partii politycznych w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, red.]A. Domańska, K. Skotnicki, Łódź 2003, s. 28.
  • 43 Zob. K. A. Wojtaszczyk,Partie polityczne w państwie demokratycznym, Warszawa 1998, s. 57 i n.;Współczesne partie i systemy partyjne, red. W. Sokół, M. Żmigrodzki, Lublin 2003, s. 132 i n.; K. Sobolewska-Myślik,Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2004, s. 50 i n.
  • 44 Wypada przywołać opinię Andrzeja Kuliga, iż właśnie w okresie międzywojennym, a ściślej w doświadczeniach ustrojowych tego okresu, należy poszukiwać genezy prawdziwego przełomu jaki nastąpił po II wojnie światowej w sferze prawnej instytucjonalizacji partii politycznych. Zob. A. Kulig, Prawo jako regulator działania partii politycznych w państwie demokratycznym, „Ad Meritum”, nr 1, 1995, s. 18 i n.
  • 45 Por. art. 4 konstytucji Francji z 4 października 1958 roku: Partie polityczne współdziałają przy formowaniu się woli politycznej ludu, art. 49 konstytucji Włoch z 27 grudnia 1947 roku: Wszyscy obywatele mają prawo swobodnego zrzeszania się w partie w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie się polityki narodowej.
  • 46 Zob. D. Nohlen,Prawo wyborcze i system partyjny, Warszawa 2004, s. 53 i n.; I. Budge, K. Newton,Polityka nowej Europy, op.cit., s. 294 i n.; K. Sobolewska-Myślik,Partie i systemy partyjne na świecie…, op.cit., s. 168 i n.; A. Żukowski,Systemy wyborcze, Olsztyn 1997, s. 142 i n.; R. Wiszniowski,Wybory parlamentarne w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Polityczne konsekwencje systemów wyborczych, [w:]Demokracje Europy Środkowo-Wschodniej w perspektywie porównawczej, op.cit., s. 74 i n. Odmiennego zdania jest Stanisław Gebethner, wskazując na polaryzację sceny politycznej, a nie przepisy ordynacji wyborczej jako przyczynę rozdrobnienia parlamentu. Zob. S. Gebethner,Sejm rozczłonkowany: wytwór ordynacji wyborczej czy polaryzacji na polskiej scenie politycznej, [w:]Polska scena polityczna a wybory, red.]S. Gebethner, Warszawa 1993, s. 169 i n.
  • 47 W lipcu 2000 roku dokonano zmiany prawa wyborczego, w wyniku której podniesiono próg wyborczy do 4%. Paradoksalnie podniesienie klauzuli zaporowej nie spowodowało zmniejszenia liczby partii, które zdobyły mandaty poselskie (odnotowano ich wzrost z 7 do 8). Zob. P. Mikuli, System konstytucyjny Słowenii, op.cit., s. 18; K. Krysieniel. Słowenia, [w:] Partie i systemy partyjne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Migalski, Katowice 2005, s. 183.
  • 48 Zob. W. Petroff,Systemy wyborcze do parlamentów państw postkomunistycznych w l. 1990-1999, „Studia Polityczne”, nr 13, Warszawa 2002, s. 210 i n.; N. Zakošek, op.cit., s. 45 i n.
  • 49 Zob. P. Mikuli, Parlament Słowenii, Warszawa 2003, s. 10 i n.; W. Sokół, B. Grylak, Słowenia, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, op.cit., s. 524 i n.
  • 50 Zob. J. Karp, M. Grzybowski, Sabor – parlament Chorwacji, Warszawa 2003, s. 14; T. Jankowski, op.cit., s. 206.
  • 51 Zob. Zakon o izboru narodnih poslanika z 2000 roku; M. Jovanović, Izborne reforme- slučaj Srbija, „Nova srpska politička misao”, vol. IX, nr 1-4, s. 67 i n.
  • 52 Zob. Zakon o izboru odbornika i poslanika z 8 lutego 1998 roku.
  • 53 Zob. J. Jackowicz, Macedonia, [w:], Europa Środkowo-Wschodnia. 1997-1998, Warszawa 2000, s. 134; P. Rzegocki, Macedonia, [w:] Partie i systemy partyjne państw Europy Środkowej i Wschodniej, op.cit., s. 205 i n.
  • 54 Zob. P. Mikuli, Pozycja ustrojowa i funkcje Zgromadzenia Republiki Macedonii, [w:] Parlamenty państw europejskich, red. J. Czajowski, M. Grzybowski, op.cit., s. 63.
  • 55 Zob. J. Karp, M. Grzybowski, op.cit., s. 15; K. Krysieniel, Chorwacja, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Barański, op.cit., s. 89 i n.
  • 56 Zob. M. Jovanović,Izborni sistemi postkomunističkih država, Beograd 2004, s. 490.
  • 57 Jak zauważył P. Lendvai: […] w tej części Bałkanów główny podział nie leży między lewicą a prawicą, lecz między narodami i mniejszościami. Cyt. za: S. Wojciechowski, Nacjonalizm w Europie Środkowo-Wschodniej, Wrocław 2000, s. 93.
  • 58 Innego zdania jest Włodzimierz Petroff, który podkreśla, iż celem elit komunistycznych było kontrolowanie procesu przeobrażeń. W sferze politycznej działania powyższe polegały na zmianie nazw partii komunistycznych oraz wysunięciu do kierownictw partii młodych działaczy oraz tworzeniu przez nomenklaturę organizacji satelickich na bazie frontów narodowych (Macedonia, Słowenia oraz Chorwacja) oraz młodzieżówek komunistycznych (Słowenia, Macedonia), tworzeniu pseudopluralizmu politycznego poprzez zakładanie partii centrowych oraz kontrolowanie partii antykomunistycznych poprzez umieszczanie w nich współpracowników służb specjalnych, osób podatnych na szantaż. Zob. W. Petroff, Stabilizacja czy przełom, [w:] Świat po Kosowie, red. A. Magdziak-Miszewska, Warszawa 2000, s. 89 i n.
  • 59 Zob. I. Budge,Polityka nowej Europy, op.cit., s. 269.
  • 60 Zob. J. Darski,BiH małżeństwo pod przymusem, http://republika.pl/darski1/kraje/bih/bihmal.htm; A. Mujhić,Političke promjene i odgoda demokratije u Bosni i Hercegovini, [w:] Dijalozi o tranziciju u demokratiju, priredio R. Bubalo, Novi Sad 2005, s. 22 i n.
  • 61Zob. J. Bugajski, Ethnic politics in Eastern Europe: a guide to nationality policies, organizations and parties, London 1995, s. 25 i n.; New political parties of Eastern Europe and the Soviet Union, red. B. Szajkowski, Harlow, Essex 1991, s. 317 i n.
  • 62 Zob. szerzej o funkcjonowaniu mediów w Chorwacji w: M. Vujević, Politička i medijska kultura u Hrvatskoj, Zagreb 2001, s. 132 i n.
  • 63 Amerykański Freedom House do oceny stopnia demokratyczności wyborów stosuje skalę od 1 (w pełni demokratyczne wybory) do 7 (wybory w pełni niedemokratyczne lub ich brak). W rankingu za lata 2001-2002 europejskie państwa postkomunistyczne uzyskały następującą punktację: 1. wybory w pełni demokratyczne (1 pkt): Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry; 2. wybory w zasadzie demokratyczne (pkt. 2-3): Albania, Chorwacja, Mołdawia, Rumunia, Serbia i Czarnogóra; 3. wybory niedemokratyczne w stopniu umiarkowanym (pkt 4-5): Bośnia i Hercegowina, Macedonia, Rosja i Ukraina; 4. wybory całkowicie niedemokratyczne (pkt 6-7): Białoruś. Zob. J. Wiatr, Europa pokomunistyczna, Warszawa 2006, s. 216.

≻ • ≺

Pracę nad tekstem zakończono w grudniu 2009 r.

Jacek Wojnicki – Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku