Znak graficzny IEŚW

Studia i Komentarze
Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej
nr 12

Czasopismo online Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej

ISSN 1689-5762

Rok założenia: 2008

Rossijanie – dylematy współczesnej tożsamości rosyjskiej

W latach dziewięćdziesiątych problem tzw. próżni ideologicznej, jaka nastała w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego, był często omawiany w krajowych i zagranicznych debatach naukowych i publicystycznych. Wraz z upływem lat i osiągnięciem przez Federację Rosyjską większej stabilności wewnętrznej dylematy rosyjskiej tożsamości przestały być przedmiotem zainteresowania zagranicznych opracowań. Nie znaczy to jednak, że Rosjanie osiągnęli wreszcie stabilność na polu społecznej wspólnoty. Dyskusje wokół projektu jednoczącego wszystkich mieszkańców trwają od lat, dostarczając wielu emocji i nieporozumień, a Rosjanie wciąż mierzą się z wyzwaniem interpretacji swojego „my”.

Tożsamość zbiorowa w Rosji stanowi nie tylko przyczynek do teoretycznych debat, ale i obiekt praktycznego zainteresowania państwa, niezwykle istotny dla politycznej i społecznej stabilności kraju. Poczucie spójnej wspólnoty stanowi podstawę budowy stabilnego i silnego państwa. Ludzie bardziej są skłonni ufać instytucjom publicznym, jeśli mogą się z nimi identyfikować, czy to na bazie politycznej, czy etnicznej. W oczywisty zatem sposób troska o społeczną tożsamość znajduje się w kręgu zainteresowania władz, które przez budowanie szacunku dla narodowych symboli, bohaterów i pamięci o chwalebnych lub traumatycznych wydarzeniach historii są w stanie kreować i podtrzymywać wizję obywatelskiej wspólnoty. Wielonarodowe tradycje i nadal zróżnicowany skład narodowościowy i wyznaniowy kraju nie zapewniają Federacji Rosyjskiej komfortowej sytuacji tradycyjnego państwa narodowego, w jakiej znajdują się kraje homogeniczne etnicznie. Wyzwaniem jest nie tylko znalezienie koncepcji obejmującej dziesiątki narodów i wyznań, które żyją na obszarze jednego państwa, ale też poradzenie sobie z zakrętami historii, która w różnych ideowych odsłonach decydowała o losie Rosjan.

Kluczowymi terminami dla tematyki są określenia „russkij” i „rossijskij”. Oba w języku polskim uzyskują to samo brzmienie – „rosyjski”, powodując wiele komplikacji interpretacyjnych. Użycie tego samego określenia opisującego dwa różne zjawiska jest przyczyną częstych dwuznaczności, które przy niewłaściwym zrozumieniu mogą być podstawą zmiany sensu przedstawianych teorii. W języku rosyjskim określenie russkij oznacza etnicznego Rosjanina – Słowianina (Wielkorusina). Określenie rossijanin zaś odnosi się do obywatela państwa rosyjskiego, bez względu na jego przynależność etniczną. Ten, na pierwszy rzut oka wydawałoby się klarowny, podział pozostawia jednak pole do manipulacji, tłumaczonych specyfiką terytorialnych i demograficznych zmian w Rosji[1].

Przykładowo zagadnienie komplikuje się, gdy dochodzimy do kwestii mieszkających za granicą rodaków Rosjan (sootieczestwienniki). Ci ostatni, o ile są etnicznymi Rosjanami (a więc: russkije), uważni bywają także za rossijan (czyli obywateli Rosji), mimo że w związku z miejscem swojego zamieszkania są obywatelami innego państwa i nie posiadają paszportu rosyjskiego. Choć więc określenie rossijanin nie powinno dotyczyć etniczności ani religii, ale ustalanej na podstawie posiadanego obywatelstwa przynależności państwowej (Federacji Rosyjskiej), w tym przypadku rozciąga się na mieszkających za granicami państwa etnicznych Rosjan (prawosławnych Słowian). Paradoksalnie zatem przynależność państwowa (ponadetniczna), wyróżniając jeden etnos (russkich), okazuje się być pozbawiona podstawowego, pozaetnicznego kryterium swego funkcjonowania.

Spory wokół pojęć russkij i rossijanin rozwinęły się w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego. Rosjanie, postawieni przed nową rzeczywistością geopolityczną, doświadczyli bolesnego kryzysu świadomości społecznej. Terytorialna zmiana obszaru państwa pozostawiła Rosję państwem wielonarodowym i wielokulturowym. Dominującą pozycję w wielu dziedzinach życia politycznego i społeczno-gospodarczego zajęli oczywiście, jako grupa dominująca liczebnie, etniczni Rosjanie (russkije). Niemniej jednak demokratyzacja życia politycznego i społecznego wpłynęła na szukanie własnej tożsamości, a za tym także narodowej odrębności, przez inne narody Federacji (jaskrawym przykładem tej tendencji są Czeczeni, ale również inne narody dążyły do poszerzenia swojej autonomii, np. Tatarzy). Dla rosyjskiego państwa kwestie tożsamości narodowościowych, grożąc mu dalszą dezintegracją, stały się problemami kluczowymi.

W sukurs przyszło pojęcie rossijan, używane jeszcze w czasach carskiej Rosji, odnoszące się wówczas do ogółu poddanych carskich. W Federacji Rosyjskiej nazwę tę spopularyzował Borys Jelcyn, wielokrotnie zwracając się do narodu „Dorogije rossijanie!”. Przedrewolucyjny termin lepiej pasował do nowej rzeczywistości, nie tworzył podziałów na russkich i nie-russkich, jednoczył wszystkich obywateli i stał się wyrazem politycznej poprawności. W pierwszych latach nowej rzeczywistości politycznej państwo nie zdołało jednak wypracować programu, według którego mogłaby być formowana nowa, utożsamiająca się z federacyjną ojczyzną, wspólnota. Główny wysiłek władz skupiony był na uruchomieniu mechanizmów koniecznych do gospodarczej transformacji państwa. W tych warunkach gros jego działalności w kierunku kreowania narodowej jedności skupiało się na walce z przejawami separatyzmu. Jelcyn co prawda powołał komitet do spraw znalezienia „narodowej idei”, jednak operacja prowadzona w latach 1996-1997 pod przewodnictwem kremlowskiego doradcy, Georgija Satarowa, zakończyła się klęską. Niezdolna do wyprodukowania własnej koncepcji grupa poprzestała na katalogowaniu idei już dostępnych i wyartykułowanych, które pojawiły się w toku publicznej dyskusji zainspirowanej prezydenckim przedsięwzięciem.

Nowy impuls dla budowy spójnej ideologii narodowej przyniosła dopiero prezydentura Władimira Putina. Za sprawą oficjalnych wystąpień głowy państwa, rozwijającej się debaty naukowej i informacji w środkach masowego przekazu do świadomości społecznej zaczęto systematycznie wdrażać pojęcie rossijskogo naroda – specyficznej wizji wspólnoty państwowej.

Prowadzony od 2000 r. intensywny etap odbudowy wizerunku Rosji i formowania narodowej tożsamości rossijan opierał się na założeniu, że Rosjanie niezależnie od swojego rasowego, etnicznego i religijnego zróżnicowania stanowią jeden naród[2]. Uzasadnieniem tej tezy ma być fakt istnienia w toku dziejów określonej zbiorowości, która złączona przez jedno państwo, doświadczała tych samych losów historycznych i przechowywała pamięć o wspólnych przodkach. Według tej teorii Rosjanie (rossijanie) stanowią swoisty, już uformowany, „wielonarodowy” (wieloetniczny) naród.

To co można uważać za słabość tej społeczności – zróżnicowanie kultur, języków i wyznań – zaczęto interpretować jako jej walor, podstawę wyjątkowości i unikalności rosyjskiego narodu. Fakt funkcjonowania w Rosji ponad setki narodowości nie stanowi według tej teorii przeszkody w tworzeniu przez nie wspólnoty rossijan. Opiera się ona bowiem nie na etnosie, ale lojalności wobec państwa, solidarności i akceptacji pluralistycznej zbiorowości. Wspólnotę rossijan tworzą zatem i russkije, i Jakuci, Tatarzy, Czukcze, Koreańczycy, Ukraińcy i wszyscy inni mieszkańcy Rosji legitymizujący się rosyjskim obywatelstwem. Dwa typy grupowej tożsamości (russkij i rossijanin, Tatar i rossijanin, Czeczeniec i rossijanin itp.) funkcjonują obok siebie, nie wykluczając się wzajemnie.

Pochodną różnorodności etnicznej obywateli Rosji jest różnorodność ich wyznań. Głównym nurtem polityki religijnej pozostaje w związku z tym dążenie do wyznaniowego dialogu, opartego na szacunku i równouprawnieniu konfesji[3]. Formalnie państwo pozostaje bezstronne i świeckie, nie przyznając żadnej z religii statusu państwowej ani obowiązującej. Rosyjska Cerkiew Prawosławna zdołała jednak uzyskać uprzywilejowaną pozycję wśród innych wyznań i stać się jednym z ideologicznych filarów państwowości i rosyjskiej identyfikacji narodowej. W dużej mierze stało się to dzięki wsparciu władz. Dla Kremla prawosławie ma znaczenie przede wszystkim symboliczne. Władze (jak i sama Cerkiew) podkreślają jego rolę w zapełnieniu pustki ideologicznej po upadku ZSRR. Religijna rola Cerkwi jest w rzeczywistości nieznaczna. Zaledwie 8% wierzących regularnie uczestniczy w cotygodniowych nabożeństwach.

Podstawowymi elementami budowy „jedności w różnorodności” rossijan jest mit historyczny i wspólny język. Podczas gdy ten ostatni ma być narzędziem zapewniającym wzajemne zrozumienie i efektywną komunikację, historia Ojczyzny, w tym zwłaszcza zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej, stanowi szczególny fundament rosyjskiej autodefinicji i dumy. Kultywowanie mitu niezwyciężonego narodu, zjednoczonego w walce ze wspólnym wrogiem, doskonale wpisuje się w ideę wspólnoty, która łączy się w imię i dla dobra ojczyzny bez podziałów wzdłuż linii narodowych.

Sposób, w jaki wybiera się wydarzenia sygnowane jako narodowe, rzadko jest procesem politycznie neutralnym czy obiektywnym. Fakt, że władze Rosji charakteryzuje nie tylko odświeżanie przeszłości, ale jej aktywna interpretacja, nie budzi więc większego zdziwienia. Jednak powołanie komisji do spraw fałszowania historii[4] i aktywna obrona dobrego imienia przeszłych pokoleń (zwłaszcza poczynań Armii Czerwonej) ukazują wyjątkowo dalekie zaangażowanie państwa na polu pamięci historycznej narodu, które budzi poważne wątpliwości co do ram etycznych jego daleko posuniętego subiektywizmu.

Ważnym punktem odniesienia rosyjskiej wspólnoty są mieszkający za granicą rodacy (sootieczestwienniki). Do ich obrony na obszarze „bliskiej zagranicy” rosyjskie władze roszczą sobie prawo i moralny obowiązek[5]. Odkrywa to pole do podejmowania przez Rosję działań, w wyniku których rosyjska diaspora na terenie państw proradzieckich nie bez kozery, patrząc chociażby na wydarzenia w Gruzji w sierpniu 2008 r., postrzegana jest jako element politycznego zagrożenia.

W sferze narodowej symboliki charakterystyczne dla rossijskoj koncepcji narodowej stało się selektywne nawiązywanie do przeszłości czerpiące zarówno z okresu Rosji carskiej, jak i radzieckiej. W 1999 r. przywrócono melodię sowieckiego hymnu narodowego, do którego napisanie słów powierzono zresztą temu samemu kompozytorowi. Czerwona flaga sowiecka stała się flagą sił zbrojnych, podczas gdy trzykolorowa – narodową. Dwugłowy orzeł carskich czasów uznany został za narodowy symbol. Łączenie „białych” i „czerwonych” elementów, arbitralnie nawiązujące do spuścizny carskiej i radzieckiej Rosji, często powoduje w społeczeństwie dezorientację.

Sama terminologia odnosząca się do rossijskogo projektu powoduje dezorientację. Jeśli „rossijskij” jest określeniem odnoszącym się bezpośrednio do państwa, dziwactwem wydaje się jego powszechne używanie w nazwach typu: rossijskij państwowy uniwersytet, rossijskoje państwowe archiwum, muzeum, rosijskaja stacja telewizyjna czy orkiestra[6]. Niepewność w stosowaniu słowa „rossijskij” odzwierciedlają także środki masowego przekazu. Nie dość, że poza słowami „russkij” i „rossijskij” wprowadzają pojęciowy chaos, używając dodatkowo określeń „rosyjskojęzyczny” i „etnorossijanin”, to posługują się również utartymi zbitkami pojęciowymi, takimi jak „russkaja mafia” lub „russkije bandyci”, niezależnie od faktycznego etnicznego pochodzenia opisywanych grup.

Nieporozumienia budzi także ujęcie rossijan jako narodowości. Powszechne postrzeganie państwa narodowego jako państwa jednego narodu prowadzi do prostego wniosku, że Rosja jest państwem russkich. Taką interpretacją posługują się rosyjscy nacjonaliści. Ich zdaniem budowa rossijskosti odbywa się kosztem russkiej etniczności. Rosnący russkij nacjonalizm prezentuje pogląd, że tożsamość Rosjan i narodu russkogo została poświęcona na rzecz rosyjskiego projektu imperialnego i budowy rossijanina. Zamiast być rzeczywistym źródłem władzy, etnicznej większości (russkim) proponuje się rolę gospodarza w stosunku do innych. O społecznej frustracji tą sytuacją świadczy fakt, że znaczny procent Rosjan odmawia obywatelom Federacji o narodowości innej niż russkaja prawa do udziału w życiu publicznym (według badań Centrum Lewady 46% Rosjan odnosi to do Chińczyków i Cyganów, 45% do Czeczeńców, 43% do Tadżyków, 38% do Gruzinów, 31% do Żydów, a 30% do Ukraińców).

Koncepcja rossijskogo narodu znajduje natomiast oparcie wśród elit. Narzędziami rozpowszechniania jej założeń są m.in.: internetowa platforma „Rossijskaja Nacyja”, zawierająca obok wystąpień głowy państwa publikacje naukowców oraz społecznych i politycznych działaczy na temat rossijskosti, czy naukowo-polityczno-społeczny kwartalnik „Wiestnik Rossijskoj Nacyi”. Oba te środki przekazu zorientowane są na popularyzację kategorii rossijskogo narodu jako kluczowej ideowo-politycznej koncepcji najnowszej historii Rosji.

Wysokie społeczne poparcie dla Putina, wahające się w czasie jego prezydentury od 60% do 84%, nie przełożyło się na społeczny sukces jego polityki narodowościowej (za taki uznało ją zaledwie 4-6% ludności)[7]. Społeczeństwo rosyjskie wydaje się nie być zainteresowane ofertą rossijskoj tożsamości. Formowanie ogólnoobywatelskiej tożsamości zachodzi w trudny i dość przeciwstawny sposób. Za rossijan uważa się zaledwie 41% społeczeństwa, nadal duża część utożsamia się raczej ze swoim regionem niż z państwem jako całością[8]. Obok nacjonalizmu politycznego (rossijskogo), znaczącą pozycję zajmują: wspomniany już etniczny nacjonalizm russkij oraz nacjonalizmy regionalne (w republikach dążących do rozszerzenia autonomii narodu tytularnego lub secesji od Rosji).

Wymieszane etnicznie rosyjskie społeczeństwo, pozbawione silnego czynnika integrującego, jest dziś wewnętrznie niejednorodne. Najliczniej reprezentowaną grupą etniczną są oczywiście russkije, stanowiący niemal 80% ludności. Ich udział, mimo migracji przedstawicieli tej grupy z terenów tzw. bliskiej zagranicy, maleje. Jednocześnie rośnie liczebny udział w całej populacji społeczności niesłowiańskich, głównie muzułmańskich, które wykazują znacznie wyższy współczynnik przyrostu naturalnego. Dychotomia „my” – „oni” w dużej mierze nakierowana jest do środka[9]. Podziały społeczne najsilniej uwidaczniają się we wzroście nastrojów ksenofobii, nacjonalizmu i religijnego etnocentryzmu (zwłaszcza w odniesieniu do islamu).

Społeczeństwo rosyjskie wciąż znajduje się w stadium przejściowym pomiędzy rozpadającą się tożsamością radziecką i jeszcze nie do końca ukształtowaną tożsamością narodowo-państwową. Rozpad Związku Radzieckiego u prawie połowy mieszkańców Rosji wywołuje żal. Choć przeciętny Rosjanin nie czuje się już obywatelem ZSRR, jednocześnie nie jest jeszcze w swoim odczuciu w pełni obywatelem Rosji. Nowa rzeczywistość polityczna, której towarzyszą ciągle żywe ślady sowieckiej kultury życia (w szkole, kulturze publicznej, architekturze, za pośrednictwem starszego pokolenia) sprawia, że Rosjanie często określają się jako ludzie postsowieccy – tacy, którzy jeszcze nie stali się nowymi Rosjanami, ale nie są już ludźmi radzieckim[10].

Większość Rosjan pozostaje na etapie poszukiwania swojej tożsamości narodowej. Koncepcja rossijskoj tożsamości wciąż szuka kanału dotarcia do szerszych kręgów mieszkańców Rosji. Rosyjski (rossijskij) nacjonalizm polityczny próbuje zapewnić obronę i realizację subiektywnie pojmowanych interesów państwa. Patriotyzm ten nie ma charakteru etnicznego, stanowi rozwiązanie typowe dla narodów wielkich, które rzadko bywają jednolite etnicznie[11]. Inny wariant dla państwa wieloetnicznego mógłby okazać się zabójczy, skazując go na niekończące się separatyzmy.

Zagadnienie rosyjskiej tożsamości zbiorowej wciąż jest jednak niepewne i budzi wiele wątpliwości. Czy wspólnotę polityczną można budować kosztem etnicznej? Czy możliwe jest, by trwałą więź z państwem zbudować bez gwarancji stabilnego systemu prawa i zasad demokracji? Czy można określić granicę, gdzie w budowaniu ponadetnicznych identyfikacji pod hasłem podtrzymania jedności i solidarności wszystkich obywateli kończy się narodowy interes państwa a zaczyna inżynieria społeczna? To tylko niektóre z pytań, jakie stawia obecnie problem budowy rosyjskiej wspólnoty.

Zbiorowość tak zróżnicowana pod względem etnicznym, ideologicznym i wyznaniowym jak rosyjskie społeczeństwo, swoje „my” musi kształtować w sposób narażony na ciągłe konfrontacje. Wewnętrzne podziały oraz bagaż trudnych doświadczeń z przeszłości sprawiają, że Rosji nadal daleko do stanowienia zintegrowanego społeczeństwa. Dwudziestoletnia rzeczywistość Federacji Rosyjskiej nie zdołała jeszcze zakończyć kryzysu narodowej tożsamości spowodowanego rozpadem Związku Radzieckiego. Obraz „nas” w Rosji wciąż się formuje i mierzy z wyzwaniem przezwyciężenia społecznych podziałów. Wizja rossijskoj tożsamości proponowana jest przez rosyjskie władze jako kompromis. Jej sukces zależy jednak od przezwyciężenia wewnętrznych podziałów społecznych i stworzenia gwarancji równego traktowania wszystkich rosyjskich obywateli. Póki co, rossijanie pozostają „niepewnym narodem”[12], budząc wśród postronnych obserwatorów nie mniej rozterek co do swej natury co mnogonacyonalnyj narod (składający się z wielu narodów lud), który zgodnie z konstytucją z 1993 r. pełni w Federacji Rosyjskiej rolę suwerena.

Przypisy

  • 1 Liczba ludności rosyjskiej poza granicami Federacji Rosyjskiej przekracza 14 milionów. Por. S. Bieleń, Tożsamość międzynarodowa Federacji Rosyjskiej, Warszawa 2006, s. 238.
  • 2 Por. W. Putin, Orędzie prezydenckie do Zgromadzenia Federalnego FR, Moskwa 08.07.2000, www.kremlin.ru; W. Putin, Wystąpienie na spotkaniu roboczym ds. stosunków międzynarodowych i międzyreligijnych, Czeboksary 05.02.2004, www.kremlin.ru, www.rosnation.ru.
  • 3 Por. W. Putin, Wystąpienie na spotkaniu z duchowymi przywódcami społeczności muzułmańskich, Moskwa 08.11.2007 lub D. Miedwiediew, Wystąpienie na Rosyjskim Uniwersytecie Islamskim, Kazań 12.11.2007, www.kremlin.ru, www.rosnation.ru.
  • 4 Miedwiediew: koniec fałszowania historii, „Rzeczpospolita” z 19.05.2009, http://www.rp.pl/artykul/ 29,307567_Miedwiediew__koniec_falszowania_historii.html (10.11.2009).
  • 5 Por. W. Putin, Wystąpienie na Światowym Kongresie Rodaków mieszkających za granicą, Sankt Petersburg 24.10.2006, www.kremlin.ru, www.rosnation.ru.
  • 6 A. de Lazari, Russkost’, sowietskost’ i rossijskost’ w polskoj kulturnoj aprogrammirowannosti, materiał konferencyjny udostępniony przez autora, s. 7.
  • 7 Badanie Centrum Lewady z marca 2007 r., za: A. Wierzbicki, Procesy etnopolityczne w okresie rządów Władimira Putina, w: Rosja w okresie prezydentury Władimira Putina, red. A. Stępień-Kuczyńska, S. Bieleń, Łódź-Warszawa-Toruń 2008, s. 174.
  • 8 Za: Rossijskaja idienticznost’ w usłowijach obszczestwiennoj transformacyi. Obszczenacyonalnyje czerty i regionalnyje osobiennosti, Sriednierusskij Centr Konsaltingowyj, Władimir 2004. Por. też badanie z roku 1993 za: L. Gudkow, Russkoje nacyonalnoje soznanije, w: Kuda idiot Rossija?, red. T. Zasławskaja, L. Arutiunian, Moskwa 1994, s. 179.
  • 9 W przypadku pojawienia się wewnętrznego zagrożenia dla rozpadu państwa (np. powstania tendencji separatystycznych w regionach) ryzykować życie dla całości państwa gotowych byłoby zaledwie 20% ludności. Por. Rossijskaja idienticznost’ w socyołogiczeskom izmierienii, Instytut Socjologii RAN, Moskwa 2007.
  • 10 S. Oushakine, In the State of Post-Soviet Aphasia: Symbolic Development in Contemporary Russia, „Europe-Asia Studies” 2000, t. 52, nr 6, s. 991-1016.
  • 11 A. Wierzbicki, Procesy etnopolityczne..., s. 176-178.
  • 12 Cyt. za: D. Winchester, Russia’s Identity Crisis, „Vision Journal”, lato 2008.

≻ • ≺

Pracę nad tekstem zakończono w lipcu 2010 r.

Magdalena Lejman, absolwentka stosunków międzynarodowych i specjalistycznych studiów wschodnich na Uniwersytecie Warszawskim.