Znak graficzny IEŚW

Studia i Komentarze
Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej
nr 15

Czasopismo online Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej

ISSN 1689-5762

Rok założenia: 2008

Recenzja książki: Janusz Cisek, Oskar Halecki. Historyk – Szermierz Wolności, Warszawa: IPN 2009, ss. 312.

Książka Janusza Ciska jest niezwykle ważną próbą przybliżenia sylwetki i wybranych prac historycznych i publicystycznych Oskara Haleckiego (1891-1973). Warto było tego dokonać, gdyż ta postać należy do najczęściej cytowanych historyków polskich.

Oskar Halecki urodził się w Wiedniu jako syn austriackiego feldmarszałka i Chorwatki, w rodzinie o polsko-ruskich korzeniach. Po pewnym czasie odkrył w sobie polskość, co zaowocowało studiami na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po ich zakończeniu rozpoczął badania nad historią Polski, głównie okresu jagiellońskiego. Jako pierwszy z historyków polskich podjął też badania nad dziejami Bizancjum. Jednocześnie był ekspertem delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu w latach 1918-1919. Działał także w Lidze Narodów. W okresie dwudziestolecia międzywojennego miał już znaczący dorobek naukowy i międzynarodową pozycję. Publikował w wielu językach i był jednym z najbardziej płodnych polskich historyków XX stulecia. Po roku 1939 znalazł się na emigracji, a w 1940 osiadł ostatecznie w USA, gdzie zorganizował istniejący do dziś Polski Instytut Naukowy w Nowym Jorku. Jako pryncypialny antykomunista, po zakończeniu wojny pozostał na obczyźnie. Pracował na wielu uczelniach amerykańskich. Uzyskał niezwykłą popularność i był czołowym intelektualistą polskiej emigracji.

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej był wielokrotnie ostro krytykowany, a jego prace zostały objęte zakazem druku. Zaangażowanie Haleckiego w obchody milenijne spowodowało ataki na jego osobę na łamach „Nowych Dróg” podjęte przez Konstantego Grzybowskiego. Krytykował go nawet sam I sekretarz PZPR, Władysław Gomułka. Celem kampanii przeciwko emigracyjnemu historykowi, w której niestety brali udział również krajowi historycy, było wymazanie ze świadomości społecznej jego twórczości, jak i samej osoby. Skutek był taki, że do 1991 roku nie ukazała się w kraju żadna jego praca.

Po 1989 roku pierwszą próbę przywrócenia krajowej historiografii twórczości O. Haleckiego podjął prof. Jerzy Kłoczowski z Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej[1]. Dzięki jego zaangażowaniu wydano kilka ważnych prac tego autora[2]. Z inicjatywy ostatniego z żyjących uczniów Haleckiego, prof. Tadeusza V. Gromady, ukazała się w Polsce jeszcze jedna pozycja, dotychczas pozostająca w rękopisie[3]. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że dorobek O. Haleckiego poza wąskim gronem specjalistów pozostaje nieznany.

Sytuację generalnie zmienia wydana przez Instytut Pamięci Narodowej publikacja autorstwa prof. Janusza Ciska. We Wstępie (s. 7-46) autor przedstawia postać i twórczość tego wybitnego historyka. Janusz Cisek podjął się niezwykle trudnego zadania ze względu na długi okres życia Oskara Haleckiego, jego aktywność, a także ogromną ilość publikacji. Dodajmy, że do tej pory, poza badaniami przyczynkarskimi, nie ukazała się, niestety, monografia życia i twórczości Haleckiego[4]. Autor dokonał tego w dość klarowny sposób. Zwrócił uwagę na wcześniej nieznane szczegóły z jego biografii i takież publikacje. Na uznanie zasługuje sięgnięcie w pracy do archiwów po zmarłym historyku zdeponowanych w Polskim Instytucie Naukowym w Nowym Jorku. Za jeden z najciekawszych elementów Wstępu można uznać fragment dotyczący poglądów Haleckiego (s. 30-38). Omówiono tu również kolejne etapy twórczości, dorobek naukowy (s. 38-42) oraz miejsca pracy, stypendia i nagrody naukowe (s. 42-44). Budzący ogromny podziw Wstęp stanowi jednak tylko część książki, która w 80 procentach jest wyborem kilkunastu prac Haleckiego (s. 47-268). Były one publikowane w latach 1937-1966 na łamach różnych polskich czasopism emigracyjnych i zagranicznych, obejmują więc, poza dwoma wyjątkami, emigracyjny okres twórczości polskiego historyka (znajdują się tu też fragmenty dwóch książek).

Pierwsza część antologii prezentuje Haleckiego jako historyka Kościoła. Są tu ujęte artykuły publikowane w „Duszpasterzu Polskim Zagranicą” (1963) oraz w piśmie „America. A Catholic Review of the Week” (1943). Dość cenne było umieszczenie w książce przemówienia Haleckiego, które wygłosił w dniu 13 stycznia 1966 roku w Rzymie z okazji 1000-lecia chrztu Polski. Trzeba pamiętać, że polski historyk był zadeklarowanym katolikiem i często to podkreślał. W opinii prof. Piotra S. Wandycza to właśnie spowodowało, że nigdy nie uzyskał takiej pozycji w amerykańskim środowisku naukowym, na jaką zasługiwał. Niechęć do ludzi z zewnątrz panująca w środowisku naukowym USA została częściowo przełamana dopiero za czasów J.F. Kennedy’ego, jedynego katolika na stanowisku prezydenta USA[5]. Z drugiej strony, Halecki cieszył się zaufaniem Stolicy Apostolskiej (był m.in. tajnym szambelanem Jego Świątobliwości). Gorliwa religijność historyka, wyrażona m.in. w czasie obrony papieża Piusa XII, była powodem „wyobcowania” Haleckiego w środowisku amerykańskim. Wykładał przecież na uniwersytetach mniej prestiżowych niż Yale, Harvard czy Princeton.

Dwa kolejne artykuły prezentują Haleckiego jako mediewistę. Ich dobór może zaskakiwać. Pierwszy to fragment znanej już polskiemu czytelnikowi książki o Jadwidze Andegaweńskiej. Drugi to polemiczny artykuł z londyńskich „Tek Historycznych” (1958) dotyczący sporu o Władysława Warneńczyka. Oskar Halecki już przed wojną, a także później – w czasie jej trwania, opublikował dwie prace, w których próbował pomniejszyć znaczenie negocjacji w Adrianopolu z 1444 roku. Doszedł do wniosku, że traktat szegedyński nigdy nie został zaakceptowany przez króla Władysława III (nie można więc nazwać go krzywoprzysięzcą). Argumenty te przekonały m.in. Franza Babingera, który je – nie bez wahania – zaakceptował. Odpowiedzią na te prace było opublikowane w 1952 roku studium Jana Dąbrowskiego dotyczące traktatu w Szegedynie. Dąbrowski dowiódł, że traktat istniał i był ratyfikowany przez króla Władysława, czemu przeczył Halecki. Opublikowany artykuł jest więc fragmentem szerszej dyskusji. Lepszym rozwiązaniem byłoby opublikowanie w tym miejscu innej mediewistycznej pracy Haleckiego, dotyczącej chociażby dziejów Bizancjum. Duża część z nich zachowała wartość do dziś w przeciwieństwie do wywodów dotyczących wyprawy warneńskiej i negacji traktatu w Szegedynie, które nie utrzymały się w historiografii.

Kolejne wybrane prace dotyczą kwestii unii, federacji i Rosji. Są nimi: świetny artykuł ze Studiów historycznych ku czci Stanisława Kutrzeby (1938), porównujący unię Polski z Litwą ze skandynawską unią kalmarską, oraz praca pt. Idea jagiellońska, opublikowana w „Kwartalniku Historycznym” (1937). Kolejna praca to niezmiernie ciekawa analiza stosunków w Europie Wschodniej. Inspiracją do jej napisania był dla Haleckiego artykuł Józefa Mackiewcza o tej samej tematyce, zamieszczony w londyńskich „Wiadomościach” (1957). Historyk rozróżnia tam komunizm i Rosję. Pisze o „Współistnieniu [...] z Rosją wolną od psychicznej zarazy”.

Czwarta część antologii to trzy artykuły dotyczące podzielonej Europy. Pierwszy dotyczy stosunku papieża Piusa XII do krajów tego regionu. Drugi to fragment Historii Europy. Jest to przedruk siódmego rozdziału tej książki dotyczący istnienia dwóch zupełnie innych koncepcji Europy Środkowej. Kolejny artykuł pochodzi z „Tek Historycznych” (1965) i kontynuuje tę tematykę. Trzeba pamiętać, że Halecki był twórcą wyodrębnienia w Europie nowej jednostki: Europy Środkowo-Wschodniej, zupełnie innej niż Europa Zachodnia czy Europa Wschodnia.

Piąta część wyboru twórczości Haleckiego dotyczy miejsca Polski w Europie. Rozpoczyna ją Szósty rozbiór Polski opublikowany po konferencji jałtańskiej w „The Review of Politics” (1945). Trzeba przyznać, że nawet dziś czyta się go ze wzruszeniem. Halecki dokonał w nim analizy zapowiadanej zdrady pierwszego sojusznika Zachodu. Stwierdził, że jest to pierwszy rozbiór, którego stroną są zachodnie demokracje, a przecież w ich obronie polski żołnierz krwawił od roku 1939. Kolejna praca to Powojenna Polska opublikowana w 1944 roku w „The Slavonic and East European Review”, w której autor przedstawił niebezpieczeństwa dotyczące przyszłych losów swojego kraju po kończącej się wojnie. Przepowiadał potrzebę odbudowania regionu Europy Środkowo-Wschodniej i Europy na bazie federacji. Myślał o czymś na kształt federacji europejskiej z poszerzeniem jej za Atlantyk. Postulował budowanie wspólnoty transatlantyckiej. Kolejny artykuł to rozprawa z mitem linii Curzona, która – w opinii niektórych środowisk na Zachodzie – miała być granicą Polski po pierwszej wojnie światowej („Bulletin of the Józef Piłsudski Institute”, 1959). Halecki w dziesięciu punktach rozprawił się tam z błędnymi opiniami często pojawiającymi się na Zachodzie, będącymi w istocie inspiracją sowieckiej propagandy.

Ostanie prace z przedstawionego w książce wyboru stanowią dwa artykuły. Pierwszy jest opowieścią o macierzystej uczelni Haleckiego – Uniwersytecie Jagiellońskim, i powstała z okazji 600-lecia jego istnienia („Teki Historyczne”, 1965). Druga praca, a zarazem ostatnia z przedstawionych, to Polski uczony – szermierzem wolności (1954). Stąd też wziął się – moim zdaniem trafiony – tytuł całej publikacji. Oskar Halecki daje w niej credo niezależnego historyka, który powinien cieszyć się swobodą badań naukowych.

Książkę kończy robiąca ogromne wrażenie Bibliografia (s. 270-296). W porównaniu z dwiema poprzednimi już istniejącymi – jest to niemal pełny obraz imponującego dorobku twórczości Haleckiego.

Dużym plusem książki są odautorskie przypisy dodane do przypisów Haleckiego przez autora wyboru. Podziw budzi to, że zebrane publikacje były dodatkowo przetłumaczone z angielskiego i włoskiego. Osobne podziękowania należy skierować do Instytutu Pamięci Narodowej, który wydał tę publikację. Już wcześniej IPN zainteresował czytelników tym historykiem, tworząc stronę internetową poświęconą Haleckiemu (opracowaną przez prof. J. Ciska)[6]. Od 2008 roku IPN jest też wspólnie z Polskim Radiem i Telewizją Polską fundatorem konkursu „Książka Historyczna Roku” o nagrodę im. Oskara Haleckiego[7].

Należy mieć nadzieję, że książka Janusza Ciska Oskar Halecki. Historyk – Szermierz Wolności stanie się z jednej strony asumptem dla kolejnych badań historiograficznych nad tym uczonym, z drugiej zaś – przyczyni się do popularyzacji prac tego historyka. Do tej pory nie została jeszcze wydana w języku polskim historia Europy Środkowo-Wschodniej – praca: The Borderlands of Western Civilization. A History of East Central Europe (New York 1952, następnie 4 kolejne wyd.). Z kolei przedwojenne prace Haleckiego są trudno dostępne w bibliotekach. Postulatem byłoby wydanie dwóch tomów klasycznego dzieła Dzieje unii jagiellońskiej (Kraków 1919-1920).

Przypisy

  • 1 J. Kłoczowski, Oskar Halecki i jego walka o miejsce Polski w Europie, w: Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie, red. H. Bułhak, Warszawa 1994, s. 397-406.
  • 2 Historia Polski, przeł. J. Bielatowicz, Z. Kozarynowa, Lublin–Londyn 1992; Historia Europy, jej granice i podziały, przeł. J.M. Kłoczowski, Lublin 1994 (wyd. 2: Lublin 2002); Od unii florenckiej do unii brzeskiej, przeł. A. Niklewicz, Lublin 1997, t. 1-2.
  • 3 Jadwiga Andegaweńska i kształtowanie się Europy Środkowowschodniej, przeł. M. Borowska-Sobotka, Kraków 2000.
  • 4 Zob. m.in. M. Filipowicz, Emigranci i jankesi. O amerykańskich historykach Rosji, Lublin 2007, s. 176-184; tenże, Wobec Rosji. Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX wieku po II wojnę światową, Lublin 2000, s. 89-91; S. Łukasiewicz, Federalistyczne atrybuty historiografii Oskara Haleckiego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, 1 (2003), s. 12-29; J. Pajewski, Oskar Halecki, „Kwartalnik Historyczny”, 72 (1975), z. 4, s. 915-916; G. Rhode, Drei polonische Historiker – drei Persönlichkeiten der Zeitgeschichte. Zum Tode von Marian Kukiel, Oskar Halecki und Stanisław Kot, „Jahrbücher für Geschichte Osteuropas”, 24 (1976), z. 4, s. 537-546; R. Stobiecki, Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii, Poznań 2005 (tam przegląd prac o Haleckim, s. 232-233, przyp. 42); tenże, Twórczość emigracyjna Oskara Haleckiego (1891-1973). Próba charakterystyki, w: Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX wieku. Księga dedykowana Profesorowi Piotrowi Stefanowi Wandyczowi, red. J. Faryś, R. Nir, M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2004, s. 581-592; P. Wandycz, O dwóch historykach, „Zeszyty Historyczne”, 1975, z. 32, s. 61-65; tenże, Oskar Halecki i jego koncepcja Europy Środowo-Wschodniej, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, 5 (2007), s. 45-52.
  • 5 P.S. Wandycz, O federalizmie i emigracji. Reminiscencje o rzeczach istotnych i błahych, rozmowy przeprowadził S. Łukasiewicz, Lublin 2003, s. 51.
  • 6 http://ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=398&id=7187 (01.12.2010).
  • 7 http://www.ksiazkahistorycznaroku.pl/ (01.12.2010).

≻ • ≺

Pracę nad tekstem zakończono w grudniu 2010 r.

Michał Kozłowski, historyk, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Mówią Wieki” i „Kulturze Liberalnej”.